قافیه را باختن

بورس در سالی که گذشت؛ باز هم قافیه را به دیگر بازارها باخت و با وقوع دو جنگ تحمیلی در کشورمان، سطح ریسک‌ها به میزانی بود که بازار سهام در سال 1404، نتوانست انتظارات را برآورده کند. گلاویز شدن جدی بورس با ریسک‌های سیاسی و کشمکش‌های نظامی، بعد از حمله رژیم صهیونیستی به کنسولگری ایران در دمشق در فروردین سال 1403 رخ داد؛ پس از آن، ایران در قالب عملیات وعده صادق 1 و با حمله موشکی و پهپادی، اسرائیل را هدف قرار داد. در انتهای اردیبهشت 1403، بالگرد حامل رئیس دولت سیزدهم و همراهان سقوط کرد و با شهادت سیدابراهیم رئیسی، کشورمان در شرایط متفاوتی قرار گرفت. پس از انتخاب مسعود پزشکیان به‌عنوان رئیس دولت چهاردهم، به‌تدریج کشور به سمت آرامش سیاسی پیش می‌رفت که بعد از مراسم تحلیف مسعود پزشکیان، اسماعیل هنیه، رئیس دفتر سیاسی حماس در تهران ترور شد. اندکی بعد، دبیر کل حزب‌الله لبنان یعنی سیدحسن نصرالله ترور شد و ایران نیز در قالب عملیات وعده صادق 2، این دو اقدام را تلافی کرد. هر یک از این اتفاقات به نوبه خودش بر شرایط بازار سهام اثرگذار بود و سبب شد سازمان بورس و اوراق بهادار در دفعات مختلف، دامنه نوسان بازار سهام را با تغییر همراه کند. در سال 1404 نیز وقوع دو جنگ تحمیلی، سبب شد تا بورس یکی از عجیب‌ترین و درعین‌حال تاریک‌ترین دوران‌هایش را تجربه کند.

شاخص کل بورس تهران که معاملات سال 1403 را در سطح دو میلیون و 710 هزار واحد به اتمام رسانده بود؛ معاملات ابتدایی سال 1404 را با خوش‌بینی‌های پیرامون مذاکرات غیرمستقیم میان ایران و آمریکا آغاز کرد و لبخند دیپلماسی و تزریق اخبار بنیادی مثبت، موجب سبزپوشی بورس در آغازین روزهای سال 1403 شد. مذاکرات غیرمستقیم میان ایران و آمریکا از اواخر فروردین آغاز و بورس تهران نیز تحت تاثیر اثر مثبت مذاکرات مذکور، با افزایش همه شاخص‌ها همراه شد. بر اثر همین فضای روانی مثبت منتج از مذاکرات بود که نماگر اصلی بازار سهام برای نخستین‌بار در سی‌ام فروردین 1404 موفق شد از مرز روانی سه میلیون واحد عبور کند. در 28 اردیبهشت 1404، شاخص کل بورس تهران به سطح سه‌میلیون و 252 هزار واحد رسید که قله آن زمان شاخص کل محسوب می‌شد. به این ترتیب، تحت تاثیر فضای روانی مثبت ناشی از مذاکرات، شاخص کل بورس تهران در کمتر از دو ماه، موفق به ثبت بازدهی 20درصدی از ابتدای سال جاری شد. چنین آماری در بورس در حالی به ثبت رسید که با آغاز مذاکرات، بازارهای ارز، طلا و سکه بعد از رشد افسارگسیخته سال گذشته، با خوش‌بینی‌های شکل‌گرفته پیرامون احتمال احیای بهبود روابط با غرب، در دو ماه نخست سال با افت قابل‌توجهی همراه شده بودند. برای مثال، متوسط نرخ دلار در بازار آزاد بعد از تجربه قله 105 هزارتومانی در ابتدای سال، تا سطح 80 هزار تومان عقب‌نشینی کرده بود و به موازات این کاهش در قیمت دلار، قیمت‌ها در بازار طلا و سکه نیز با افت همراه شده بود. ردیابی جریان سرمایه‌های خرد در دو ماه ابتدایی سال نیز نشان می‌داد که بازار سهام با ورود پول حقیقی همراه و سرمایه‌های خرد از صندوق‌های طلا گریزان شده بودند. بعد از تجربه قله سه میلیون و 252 هزارواحدی در بورس تهران، با فرسایشی شدن روند مذاکرات میان ایران و آمریکا و افزایش احتمال عدم حصول نتیجه در مذاکرات، بورس نیز روند نزولی به خودش گرفت و در سمت مقابل، موج جدیدی از صعود قیمت‌ها در بازار ارز، طلا و سکه آغاز شد.

خریدهای حمایتی

دقیقاً چند روز قبل از آغاز جنگ 12روزه و در نوزدهم خرداد 1404، شاخص کل بورس تهران، مرز روانی سه میلیون‌واحدی را از دست داد و بعد از دور شدن از توافق، اکنون سایه جنگ بر بورس تهران سنگینی می‌کرد. شروع جنگ 12روزه در 23 خرداد 1404، نخستین شوک بزرگ سال بود که میزان ریسک سیستماتیک را به اوج رساند. در اثنای جنگ 12روزه، سازمان بورس و اوراق بهادار تصمیم گرفت برای صیانت از منافع سهامداران، معاملات بازار سهام را به حالت تعطیل درآورد. این اقدام موجب قفل شدن دارایی سهامداران در بازار سهام شد و نقدشوندگی بازار را تحت‌الشعاع قرار داد. در هر صورت، بهترین تصمیم در آن مقطع بود؛ زیرا با باز بودن بازار سهام در جنگ 12روزه، ممکن بود بازار گرفتار صفوف گسترده فروش شود و کمترکسی، موفق به فروش سهام خودش نیز می‌شد. افزون بر معاملات سهام، معاملات صندوق‌های درآمد ثابت و صندوق‌های طلا نیز در دوران جنگ 12روزه متوقف شد. البته صندوق‌های درآمد ثابت در هفته نخست جنگ متوقف بودند و بعد از سیل انتقادهایی که در آن مقطع نسبت به سازمان بورس و اوراق بهادار وجود داشت؛ در هفته دوم جنگ و از 30 خرداد، این صندوق‌ها بازگشایی شدند. در سه روز نخست معاملات صندوق‌های درآمد ثابت پس از بازگشایی، حدود 26‌هزار میلیارد تومان پول حقیقی از این صندوق‌ها خارج شد که قسمتی از این پول‌ها، برای تامین مایحتاج عمومی مردم و بخشی نیز از ترس قفل شدن بلندمدت، از این صندوق‌ها خارج شده بود. به هر روی، بهار 1404 برای نماگر اصلی بازار سهام با بازدهی 10درصدی به پایان رسید و ابتدای این فصل با خوش‌بینی مذاکراتی همراه بود و انتهای این فصل نیز جنگ 12روزه را در دل داشت. پس از آتش‌بس که در سوم تیر 1404 میان ایران و رژیم صهیونیستی برقرار شد؛ بازار سهام در 7 تیر بازگشایی شد و همان‌طور که قابل پیش‌بینی بود، انباشت سفارش‌های فروش که خریداری را در برابر خودشان نمی‌دیدند، موجب شکل‌گیری صفوف فروش طویل در بازار سهام شد. بسیاری در آن مقطع پس از حمله مستقیم نظامی به خاک کشورمان، احتمال درگیری و کشمکش نظامی مجدد را در ماه‌های آتی محتمل می‌دانستند و به همین دلیل اقدام به فروش سهام کردند. شاخص کل بورس تهران در هفته نخست معاملاتی پس از جنگ 12روزه، 88 /9 درصد از ارتفاعش را در مقیاس هفتگی از دست داد. در آن هفته، 28‌هزار و 500 میلیارد تومان پول حقیقی نیز از گردونه معاملات سهام خارج شد.

خریدهای حمایتی در بازار از سوی نهادهای حقوقی و صندوق تثبیت بازار سرمایه، از روزهای نخست بازگشایی بازار پس از جنگ 12روزه آغاز شد و در روز آخر نخستین هفته پس از جنگ یعنی روز چهارشنبه یازدهم تیرماه به بالاترین سطح رسید؛ به‌گونه‌ای که در این روز، با خریدهای حمایتی، حجم قابل‌توجهی از سهامی که فروش همراه با ترس داشتند، از روی تابلو خریداری شد. این موضوع موجب خروج بیش از 12 هزار میلیارد تومان پول حقیقی و ثبت ارزش معاملات قابل‌توجه 28 هزار میلیارد تومان در این روز شد. به‌رغم خریدهای حمایتی، افت بازار سهام در روزها و هفته‌های بعد همچنان ادامه‌دار بود و سرمایه‌گذاران حقیقی، با قرار گرفتن در سمت فروش، اقدام به خارج کردن سرمایه‌های خرد حقیقی از بورس می‌کردند. افت بازار از 7 تیر تا 8 شهریور ادامه‌دار بود و در این بازه دوماهه، بیش از 50 هزار میلیارد تومان پول حقیقی از بازار خارج شد. شاخص کل بورس تهران که در ابتدای سال، تحت‌تاثیر خوش‌بینی‌های مذاکراتی تا سطح سه میلیون و 252‌هزارواحدی پیشروی کرده بود، بعد از جنگ 12روزه و با ترس ناشی از سرایت مجدد آتش جنگ به ایران، در مسیر نزولی قرار گرفته و با افت 25درصدی، تا سطح دو میلیون و 395‌هزارواحدی عقب‌نشینی کرد.

فصل برتر

از هشتم شهریور و با فروکش نسبی سطح تنش‌ها، بورس تهران که دچار نوعی بیش‌واکنشی به ریسک‌ها شده بود، در مسیر صعودی قرار گرفت. در بیستم مهرماه، شاخص کل بورس تهران مجدد از سطح سه میلیون‌واحدی عبور کرد. شاخص کل در این اثنا، نه‌تنها توانست در 12 آبان‌ماه از قله تجربه‌شده در اواخر اردیبهشت (محدوده سه میلیون و 252 هزارواحدی) عبور کند، بلکه برای نخستین‌بار در طول تاریخ، این شاخص در سوم دی‌ماه توانست مرز روانی چهار میلیون‌واحدی را نیز فتح کند. شاخص کل بورس تهران در 29 دی امسال و در روند صعودی آغازشده از هشتم شهریور، به سطح چهار میلیون و 491 هزار واحد رسید که قله تاریخی محسوب می‌شود. عمده رشد بازار در روند صعودی مذکور، در فصل پاییز رخ داد. پاییز 1404 برای بورس تهران، فصلی متفاوت و کم‌سابقه بود. فصلی که با ثبت بازدهی 5 /53درصدی شاخص کل به پایان رسید و عنوان بهترین عملکرد فصلی بازار سهام از بهار سال 1399 تاکنون را به خودش اختصاص داد. از منظر آماری، پاییز 1404 دومین فصل برتر تاریخ بورس تهران از نظر بازدهی شاخص کل بود و تنها رکورد تاریخی رشد 148درصدی شاخص در بهار سال 1399، عملکرد بهتری بوده است. بعد از تجربه جنگ 12روزه در خرداد و تیر 1404، دومین تهاجم 

آمریکایی- صهیونی به کشورمان در اسفندماه رخ داد. این دو تهاجم در سال جاری، مهم‌ترین حملات جدی به خاک کشورمان پس از جنگ تحمیلی هشت‌ساله بود. بعد از افزایش تحرکات نظامی آمریکا در خاورمیانه، در بورس تهران در نتیجه ترس از سرایت آتش جنگ به ایران، جریان عرضه از جریان تقاضا سبقت گرفت. شنبه، نهم اسفندماه، آمریکا و اسرائیل مجدداً حمله نظامی جدیدی را به خاک ایران آغاز کرد که در جریان این حمله، رهبر معظم انقلاب به شهادت رسید و بامداد یکشنبه، دهم اسفندماه، خبر رسمی شهادت رهبر انقلاب از رسانه ملی اعلام شد. در همان دقایق نخستین حمله آمریکایی-صهیونی به تهران، سازمان بورس و اوراق بهادار، معاملات بازار سهام را به حالت تعطیل درآورد و اعلام شد که همه معاملات آن روز ابطال می‌شود. پس از اعلام خبر رسمی شهادت رهبر انقلاب، هفت روز تعطیلی در کشور اعلام شد و بورس نیز در این تعطیلی سراسری، به حالت تعطیل درآمد که تا روز شنبه 16 اسفند تداوم داشت. در این میان معاملات همه ابزارهای مالی موجود در بازار سرمایه نیز در این بازه زمانی متوقف بود. شنبه، 16 اسفند اعلام شد که معاملات سهام، حق تقدم سهام و مشتقات آن و همچنین معاملات اوراق بهادار مبتنی بر کالا و مشتقات آن طی روزهای یکشنبه (17 اسفند)، دوشنبه (18 اسفند) و سه‌شنبه (19 اسفند)، متوقف است. در این میان اعلام شد که از روز یکشنبه، 17 اسفند، معاملات صندوق‌های درآمد ثابت از ساعت 10 تا 12 پیگیری می‌شود. هفدهم اسفند و پس از وقفه 11روزه در معاملات صندوق‌های درآمد ثابت، 43 هزار و 874 میلیارد تومان واحد صندوق درآمد ثابت میان خریداران و فروشندگان دست‌به‌دست شد و ماحصل این ارزش معاملات، خروج هفت هزار و 112 میلیارد تومان پول حقیقی از این صندوق‌ها بود. این رقم از خروج پول در قیاس با روز نخست معاملات صندوق‌های درآمد ثابت در جنگ 12روزه کمتر بود. در روز نخست معاملات صندوق‌های درآمد ثابت در جنگ 12روزه، 18‌هزار و 423 میلیارد تومان پول حقیقی از این صندوق‌ها خارج شده بود و رقم خروج پول از این صندوق‌ها در اولین روز معاملاتی در میانه جنگ دوم، اختلاف فاحشی با روز نخست معاملاتی در جنگ 12روزه داشت.

جاماندن از بازارها

جنگ آغازشده در نهم اسفندماه، بازار سهام را در آخرین ماه سال در وضع قمر در عقرب قرار داد و حال باید دید که در سال 1405، سرنوشت معاملات سهام چگونه است. برخی، بسته بودن بازار در جنگ در روزهای پایانی سال جاری را به‌عنوان تهدیدی برای نقدشوندگی بازار قلمداد کردند. به نظر می‌رسد که توقف معاملات بازار در اثنای جنگ، بهترین تصمیم بود. زیرا در شرایطی که کشور با بمباران شهرهای مختلف مواجه بود؛ هر لحظه احتمال آسیب دیدن خط تولید بنگاه‌ها و واحدهای تولیدی وجود داشت و طبیعتاً این موضوع، اثر منفی بر قیمت سهام شرکت‌ها داشت. از سوی دیگر، به‌صورت طبیعی در کوران جنگ، ترس ناشی از جنگ، سبب فزونی عرضه بر تقاضا می‌شود و این موضوع افت قیمت سهام را در پی دارد. به هر روی، بورس برای چند سال متوالی، از تورم جا ماند و رقابت را به بازار ارز، طلا و سکه واگذار کرد.

بازار سهام همچنین برای پنجمین سال متوالی با خروج پول حقیقی در مقیاس سالانه همراه شد. ریسک سیستماتیک و ترس از سرایت آتش جنگ به مرزهای داخلی، مهم‌ترین ریسک بازار سهام در سال 1404 بود و شدت این ریسک در سال گذشته به میزانی بود که کمتر کسی به رسیدن نرخ بدون ریسک به 40 درصد توجه داشت. تب طلا و سکه در برخی مقاطع سال گذشته به میزانی بود که در برخی از روزهای معاملاتی، ارزش معاملات صندوق‌های طلا از ارزش معاملات بیش از 700 نماد بورسی و فرابورسی سبقت گرفت. همچنین معاملات بورس در دو مقطع به دلیل وقوع جنگ به حالت تعطیل درآمد. به نظر می‌رسد که پس از زدودن سایه جنگ، بورس یکی از جذاب‌ترین بازارهای دارایی باشد.