در مسیر رشد
تحولات ابزارهای مشتقه در بازار سرمایه در سال ۱۴۰۴ چگونه بود؟
در بسیاری از بازارهای مالی بزرگ دنیا، ارزش معاملات ابزارهای مشتقه چندین برابر بازار نقدی است. سرمایهگذاران حرفهای از این ابزارها برای پوشش ریسک، طراحی استراتژیهای معاملاتی و حتی کسب سود از ناکاراییهای بازار استفاده میکنند. در ایران اما توسعه بازار مشتقه مسیری تدریجی و آهسته را طی کرده است.
سال ۱۴۰۴ را میتوان یکی از سالهایی دانست که این مسیر وارد مرحله تازهای شد. افزایش حجم معاملات، رشد تعداد معاملهگران و توجه بیشتر فعالان حرفهای بازار نشان میدهد ابزارهای مشتقه بهتدریج در حال پیدا کردن جایگاه خود در ساختار بازار سرمایه ایران هستند.
پس از سالها اجرای تدریجی سیاستهای تنظیمگری، توسعه زیرساختهای معاملاتی و افزایش آموزشهای مالی، در سال ۱۴۰۴ بازار مشتقه نشانههایی از تثبیت و بلوغ نسبی را نشان داد. این روند هم در بورس کالای ایران و هم در بورس اوراق بهادار تهران قابلمشاهده بود؛ جایی که ابزارهایی مانند قراردادهای آتی و اختیار معامله توانستند سهم بیشتری از جریان معاملات بازار را به خود اختصاص دهند.
ابزارهایی برای معامله آینده
بازار مشتقه به بازاری گفته میشود که در آن قراردادهایی معامله میشود که ارزش آنها از یک دارایی پایه مشتق شده است. این دارایی پایه میتواند کالا، سهام، ارز، شاخصهای بورسی یا حتی نرخ بهره باشد. مهمترین ابزارهای مشتقه شامل قراردادهای آتی، اختیار معامله، قراردادهای فوروارد و سوآپ هستند. هر یک از این ابزارها کاربردهای متفاوتی دارند، اما هدف مشترک آنها فراهم کردن امکان مدیریت ریسک و معامله بر اساس پیشبینی آینده بازار است.
قراردادهای آتی از شناختهشدهترین ابزارهای مشتقه هستند. در این قراردادها خریدار و فروشنده توافق میکنند که دارایی مشخصی را در تاریخی در آینده و با قیمتی ازپیشتعیینشده معامله کنند. این ابزار بهویژه در بازارهای کالایی کاربرد گستردهای دارد، زیرا تولیدکنندگان و مصرفکنندگان میتوانند با استفاده از آن ریسک نوسان قیمت را مدیریت کنند.
اختیار معامله یا آپشن، ابزار دیگری است که در سالهای اخیر توجه بیشتری را در بازار سرمایه ایران به خود جلب کرده است. در این قرارداد، خریدار اختیار معامله حق دارد دارایی مشخصی را در قیمتی معین خریداری کند یا به فروش برساند، اما الزامی برای انجام این معامله ندارد. همین ویژگی باعث شده اختیار معامله به یکی از ابزارهای محبوب برای طراحی استراتژیهای پیچیده معاملاتی تبدیل شود.
در کنار این ابزارها، قراردادهای فوروارد و سوآپ نیز در بازارهای مالی جهانی کاربرد گستردهای دارند. قراردادهای فوروارد بیشتر در بازارهای خارج از بورس و بهصورت توافقی میان دو طرف معامله میشوند، درحالیکه سوآپها معمولاً برای تبادل جریانهای نقدی مانند نرخهای بهره یا ارزها مورد استفاده قرار میگیرند. بااینحال، این ابزارها هنوز در بازار سرمایه ایران به شکل گسترده توسعه نیافتهاند.
بازار مشتقه ایران؛ دو بستر اصلی
در حال حاضر بازار مشتقه ایران عمدتاً بر دو بستر اصلی شکل گرفته است: بورس کالای ایران و بورس اوراق بهادار تهران.
در بورس کالا تمرکز اصلی بر مشتقات کالایی است. قراردادهای آتی و اختیار معامله برای داراییهایی مانند طلا، زعفران، زیره سبز و در سالهای اخیر نقره در این بازار معامله میشوند. همچنین صندوقهای سرمایهگذاری مبتنی بر طلا نیز بهعنوان دارایی پایه برخی از قراردادهای مشتقه مورد استفاده قرار گرفتهاند و به یکی از پرمعاملهترین ابزارهای بازار تبدیل شدهاند. در مقابل، بورس اوراق بهادار تهران میزبان بازار اختیار معامله مبتنی بر سهام و صندوقهای بورسی است. در این بازار اختیار خرید و اختیار فروش بر روی سهام برخی شرکتهای بزرگ و همچنین تعدادی از صندوقهای سرمایهگذاری قابلمعامله عرضه شده است. اگرچه تعداد داراییهای پایه در این بازار هنوز محدود است، اما روند معاملات نشان میدهد علاقه سرمایهگذاران به این ابزارها در حال افزایش است و بهتدریج بر عمق بازار افزوده میشود.
رشد معاملات اختیار در سال ۱۴۰۴
یکی از مهمترین نشانههای رشد بازار مشتقه در سال گذشته، افزایش قابلتوجه ارزش معاملات اختیار معامله در بورس تهران بود. بر اساس دادههای معاملاتی، ارزش معاملات روزانه این بازار در ابتدای سال ۱۴۰۴ در محدوده حدود ۵۰۰ میلیارد تومان قرار داشت. با گذشت زمان و افزایش توجه معاملهگران، این رقم بهتدریج رشد کرد و در مقاطعی از سال به حدود هزار میلیارد تومان رسید.
این روند در ماههای پایانی سال نیز ادامه پیدا کرد. در دیماه ارزش معاملات روزانه بازار اختیار معامله از دو هزار میلیارد تومان نیز عبور کرد؛ رقمی که نشاندهنده افزایش قابلتوجه عمق این بازار نسبت به سالهای گذشته است.
افزایش حجم معاملات معمولاً یکی از مهمترین نشانههای بلوغ یک بازار مالی محسوب میشود. در مورد بازار اختیار معامله نیز رشد ارزش معاملات را میتوان نشانهای از افزایش مشارکت معاملهگران و پذیرش تدریجی این ابزارها در میان فعالان بازار دانست.
سهم اختیار معامله از معاملات بازار
نمودار دیگری که وضعیت این بازار را بهتر نشان میدهد، سهم معاملات اختیار معامله از کل معاملات خرد بازار است.
در ابتدای سال ۱۴۰۴ سهم معاملات اختیار از معاملات خرد بازار سرمایه در محدوده سه تا پنج درصد قرار داشت. اما در ادامه سال این نسبت بهتدریج افزایش یافت و در برخی روزها به حدود ۱۰ درصد رسید.
بالاترین سطح ثبتشده در این شاخص مربوط به ششم بهمنماه است؛ روزی که سهم معاملات اختیار معامله به ۱۷ درصد از معاملات خرد بازار رسید و رکورد جدیدی در این بخش ثبت شد.
افزایش سهم معاملات مشتقه از کل معاملات بازار معمولاً نشانهای از افزایش فعالیت معاملهگران حرفهای و رشد ابزارهای پوشش ریسک در بازارهای مالی است.
افزایش تعداد معاملهگران
رشد بازار اختیار معامله تنها در حجم معاملات خلاصه نمیشود. تعداد معاملهگران فعال در این بازار نیز در سال ۱۴۰۴ افزایش قابلتوجهی داشته است.
در ابتدای سال، تعداد کدهای معاملاتی فعال در بازار اختیار معامله حدود ۱۱ هزار کد بود. اما در ادامه سال این رقم بهطور میانگین به بیش از ۳۰ هزار کد معاملاتی رسید.
این افزایش نشان میدهد که ابزارهای مشتقه بهتدریج در حال جلبتوجه طیف وسیعتری از سرمایهگذاران هستند. در سالهای گذشته این بازار بیشتر در اختیار معاملهگران حرفهای و متخصصان بازار بود، اما اکنون سرمایهگذاران بیشتری در حال ورود به این حوزه هستند.
حضور نهادهای حرفهای
در کنار معاملهگران حقیقی، نهادهای حقوقی نیز نقش مهمی در بازار اختیار معامله ایفا میکنند. بر اساس دادههای معاملاتی، بهطور میانگین حدود ۱۰۰ کد حقوقی فعال در این بازار حضور دارند.
این نهادها که شامل صندوقهای سرمایهگذاری، شرکتهای سبدگردان و شرکتهای سرمایهگذاری هستند، معمولاً با هدف استفاده از فرصتهای آربیتراژ یا اجرای استراتژیهای معاملاتی پیچیده وارد بازار مشتقه میشوند.
یکی از ویژگیهای مهم بازار اختیار معامله امکان ایجاد بازار دوطرفه است. در این بازار معاملهگران میتوانند هم اختیار خرید و هم اختیار فروش را معامله کنند و حتی خود بهعنوان فروشنده اختیار ظاهر شوند. همین موضوع امکان طراحی استراتژیهای متنوعی را فراهم میکند.
برای مثال در استراتژی «کاورد کال» سرمایهگذار با در اختیار داشتن سهام پایه اقدام به فروش اختیار خرید میکند و از محل دریافت پرمیوم سود کسب میکند. در استراتژی «پروتکتیو پوت» نیز سرمایهگذار با خرید اختیار فروش، سبد سهام خود را در برابر ریزش شدید بازار بیمه میکند.
برخی از معاملهگران حرفهای حتی از ترکیب چند قرارداد اختیار برای طراحی استراتژیهای آربیتراژی استفاده میکنند. در چنین استراتژیهایی هدف کسب سود از اختلاف قیمتها و ناکاراییهای بازار است.
چالشهای بازار مشتقه ایران
با وجود رشد قابلتوجه معاملات، بازار مشتقه ایران همچنان با چالشها و محدودیتهایی مواجه است.
یکی از مهمترین محدودیتها تعداد کم نمادهای دارای اختیار معامله است. در حال حاضر تنها بخشی از سهام بزرگ بازار دارای قرارداد اختیار هستند و بسیاری از نمادها هنوز به این ابزار دسترسی ندارند.
از سوی دیگر، عمق بازار در برخی سررسیدها همچنان پایین است و نقدشوندگی برخی قراردادها محدود باقی مانده است. نبود بازارگردانهای قدرتمند در برخی نمادها نیز یکی از مسائلی است که فعالان بازار بارها به آن اشاره کردهاند.
علاوه بر این، برخی ابزارهای پیشرفته مشتقه مانند سوآپهای مالی یا مشتقات نرخ بهره هنوز در بازار سرمایه ایران توسعه نیافتهاند و این موضوع باعث میشود دامنه ابزارهای مدیریت ریسک در بازار محدود باقی بماند.
نقش سیاستگذار در توسعه بازار
در سالهای اخیر نهاد ناظر بازار سرمایه تلاش کرده است با توسعه زیرساختها و اصلاح مقررات، زمینه گسترش ابزارهای مشتقه را فراهم کند.
از جمله اقدامات انجامشده میتوان به توسعه سامانههای معاملاتی، گسترش داراییهای پایه و افزایش برنامههای آموزشی برای فعالان بازار اشاره کرد. هدف از این اقدامات افزایش عمق بازار، بهبود نقدشوندگی و ارتقای سطح آگاهی سرمایهگذاران بوده است.
بااینحال بسیاری از کارشناسان معتقدند برای توسعه کامل این بازار، سیاستگذار باید گامهای بیشتری در زمینه افزایش تنوع ابزارها و تسهیل حضور بازارگردانها بردارد.
فرهنگ مدیریت ریسک؛ گامی که هنوز کامل نشده
یکی از مهمترین کارکردهای ابزارهای مشتقه در بازارهای مالی، کمک به مدیریت ریسک است. در بسیاری از اقتصادهای پیشرفته، شرکتها و سرمایهگذاران نهادی از مشتقات برای محافظت از پورتفوی خود در برابر نوسانات بازار استفاده میکنند.
در ایران اما استفاده از این ابزارها هنوز بیشتر جنبه معاملاتی دارد و فرهنگ استفاده از آنها برای مدیریت ریسک بهطور کامل شکل نگرفته است. توسعه آموزشهای مالی و افزایش آگاهی سرمایهگذاران میتواند در تغییر این وضعیت نقش مهمی ایفا کند.
چشمانداز بازار در سال ۱۴۰۵
با توجه به روندهای مشاهدهشده در سال ۱۴۰۴، انتظار میرود بازار مشتقه ایران در سال ۱۴۰۵ نیز به مسیر رشد خود ادامه دهد.
افزایش تعداد نمادهای اختیار معامله، توسعه قراردادهای آتی جدید و حضور فعالتر بازارگردانها از جمله عواملی است که میتواند به تعمیق این بازار کمک کند.
همچنین افزایش آشنایی سرمایهگذاران با استراتژیهای مشتقه میتواند نقش مهمی در گسترش استفاده از این ابزارها داشته باشد.
اگر این روند ادامه پیدا کند، بازار مشتقه میتواند در سالهای آینده به یکی از بخشهای مهم و اثرگذار بازار سرمایه ایران تبدیل شود؛ بازاری که نهتنها برای معاملهگران حرفهای، بلکه برای کل ساختار مالی کشور اهمیت خواهد داشت.
