یک برنده نادر

این روزها جاده ۸۶۰کیلومتری از رمادی در عراق به غرب سوریه مملو از کامیون‌هایی است که نفت حمل می‌کنند. آنها پیش از خالی کردن مخازن خود در ترمینال بنی یاس در ساحل مدیترانه سوریه، با غرش از کنار ویرانه‌های باستانی و روستاهای متروک عبور می‌کنند. سپس برای پر کردن مجدد تانکر و ادامه سفر به عراق بازمی‌گردند.

بسته شدن تنگه هرمز باعث می‌شود که غول‌های نفتی خاورمیانه برای رساندن محصولات خود به بازارهای جهانی به‌دنبال مسیرهای جدید باشند. عربستان سعودی دومین تولیدکننده بزرگ نفت در جهان، به یک خط لوله موجود به دریای سرخ اتکا دارد. امارات متحده عربی در حال گسترش یک خط لوله خروجی به خلیج عمان است. اما عراق ششمین تولیدکننده بزرگ جهان با موانع جغرافیایی مواجه می‌شود. این کشور به‌شدت به‌دنبال راهی برای انتقال چهار میلیون بشکه نفت خود در روز است. سوریه راه‌حل فعلی را مهیا می‌کند.

این کشور به برنده‌ای نامحتمل تبدیل شده است. انسداد تنگه هرمز عراق را مجبور کرد تولید نفت خود را در ماه مارس ۸۰ درصد کاهش دهد، زیرا مخازن ذخیره‌سازی آن پر شده بود. سومو (SOMO) شرکت دولتی صادرات نفت عراق به سه شرکت ماموریت داد تا ماهانه ۶۵۰ هزار تن نفت را از کشور خارج کنند. مسیر سوریه از مسیرهای اردن یا ترکیه کوتاه‌تر است و نفت را مستقیماً به مدیترانه می‌رساند.

حاکمان عراق با توجه به دوران جهاد احمد الشرع در سوریه، نسبت به دولت جدید او در این کشور محتاط هستند. برخی از شبه‌نظامیان شیعه که همچنان بر کشور عراق تسلط دارند برای بشار اسد و علیه آقای الشرع و متحدانش جنگیدند. اما منافع تجاری بر بی‌اعتمادی فرقه‌ای غلبه کرد. شبه‌نظامیان سنی سوریه که اکنون ستون‌های دولت هستند اسکورت پلیس را برای هزاران راننده کامیون شیعه عراقی فراهم کرده‌اند که از گذرگاه الولید عبور می‌کنند و این گذرگاه برای اولین‌بار در یک دهه گذشته باز شده است.

اما محدودیت‌های عملی وجود دارد. تانکرها نیز به سوخت نیاز دارند. بخشی از نفت سنگین‌تر و چسبناک‌تر است؛ بنابراین برای ذخیره‌سازی و پمپاژ در پایانه به گرمایش نیاز دارد. حجم ذخیره‌سازی در بنی یاس محدود است. عراق تمایل دارد نفت بیشتری را از طریق این کانال به سمت غرب ارسال کند، اما افزایش عملیات حمل‌ونقل با کامیون دشوار است. هزاران کامیون در روز تاسیسات پمپاژ بنی یاس را مسدود می‌کنند. این مسیر بسیار کندتر از یک خط لوله است.

بااین‌حال، سوریه خوشحال است. نفت عراق به روشن کردن برخی از نیروگاه‌هایی کمک می‌کند که به نفت روسیه متکی هستند. نفت روسیه به‌نوبه خود جایگزین نفت ایران شد که در طول دهه گذشته جنگ داخلی سوریه این کشور را سرپا نگه می‌داشت. احیای میادین نفتی وسیع، اما ویران‌شده سوریه سال‌ها وقت می‌برد و میلیون‌ها دلار هزینه دارد. به‌نظر می‌رسد رژیم جدید این کشور بیشتر به کاوش در میادین جدید و ارتباط مجدد با شرکت‌های نفتی آمریکایی علاقه‌مند است تا نوسازی میادین قدیمی.

سوریه از این جریان نادر پول نقد به وجد می‌آید. هزینه ترانزیت دریافت می‌کند. سهمی به اداره مرزی جدید و گسترش‌یافته‌اش می‌رسد و بقیه به شرکت نفت سوریه که شرکتی جدید و زیر حمایت دولت است می‌رسد. شرکت‌های تابعه آن ذخیره‌سازی و پمپاژ نفت به تانکرها در بنی یاس را مدیریت می‌کنند. یک شرکت خصوصی دیگر نیز رفت‌وآمد کامیون‌ها را مدیریت می‌کند.

مبالغ تاکنون نسبتاً کم بوده‌اند. تخمین درآمد روزانه از یک تا دو میلیون دلار متغیر است. هزاران کامیونی که هر روز از بیابان عبور می‌کنند فقط حدود پنج درصد از صادرات نفت عراق قبل از جنگ را حمل می‌کنند. اما این برای راضی نگه داشتن نسبی همه کافی است و فضای ذخیره‌سازی بسیار مورد نیاز در عراق را آزاد می‌کند.

مسیر احیاشده صادرات نفت از طریق سوریه‌ای که مدت‌ها از جهان جدا بود، پس از ساخت خط لوله جدید (بخش عمده‌ای از خط لوله قدیمی سوریه غیرقابل استفاده یا تخریب شده است) با هزینه حداقل چهار میلیارد دلار، به رژیم جدید دمشق یک اهرم راهبردی خواهد داد.

تا آن زمان، با مسدود شدن تنگه هرمز، این مسیر جدید ممکن است حیاتی باشد و سوریه می‌تواند به یک قطب مهم ترانزیت تبدیل شود. بسته شدن تنگه هرمز به کشورهای نفت‌خیز خاورمیانه نشان داد که باید شبکه‌های حمل‌ونقل خود را متنوع کنند. اگر سوریه بتواند زیرساخت‌های نفتی خود را ارتقا دهد و خطوط لوله جدید را به‌سرعت بسازد جایگاه سودآوری در نقشه انرژی جهان برای خود پیدا می‌کند. اولین وظیفه آن افزایش ظرفیت ذخیره‌سازی در بنی یاس خواهد بود. اگر سوریه بتواند میادین نفتی خود را راه‌اندازی کند بازارهای جدیدی برای محصولات آن باز می‌شود و سرمایه‌گذاری خارجی به‌شدت مورد نیاز را به خود جلب می‌کند. هزینه تخمینی بازسازی کلی سوریه حداقل ۲۰۰ میلیارد دلار است. اما در کوتاه‌مدت، این کشور از جنگ ایران بهره‌مند می‌شود.