تهدید تعرفه‌ای

خبر بد این است که هفته گذشته ترامپ از تهدید جدیدی علیه تجارت ایران صحبت کرد. رئیس‌جمهور آمریکا هفته گذشته تهدید کرد؛ علیه کشورهایی که با ایران تجارت می‌کنند، تعرفه ۲۵درصدی اعمال می‌کند. اگر این تهدید عملی شود، تجارت رسمی در کشورمان می‌تواند دوباره مختل شود و تاجرانی که سال‌ها با وجود تحریم‌های سخت، به‌صورت قانونی تجارت کردند، ناچار می‌شوند تجارت را کنار بگذارند و به قاچاق کالا روی آورند. سال‌هاست که تجارت ایران روی مسیر باریکی حرکت می‌کند که هر شوک بیرونی می‌تواند آن را مختل کند. محدودیت شرکای تجاری، تنگنای تحریم‌ها و مشکلات ساختاری در نظام مالی بین‌المللی، کانال‌های تجارت رسمی کشورمان را به وضع پرهزینه‌ای کشانده است و در چنین شرایطی، تهدید اخیر دونالد ترامپ مبنی بر اعمال تعرفه ۲۵درصدی علیه شرکای تجاری ایران، صرفاً موضع‌گیری سیاسی نیست و در صورت اجرا شدن، تهدید واقعی علیه تمام تجارت کشورمان محسوب می‌شود، چراکه شرکای تجاری ایران در موقعیت انتخاب میان ایران و آمریکا قرار می‌گیرند و هزینه این انتخاب، درنهایت بر دوش تجارت رسمی ایران می‌نشیند و ریسک فعالیت را برای صادرکنندگان و واردکنندگان قانونی افزایش می‌دهد.

کانال باریک

بر اساس آمار رسمی گمرک، هفت کشور چین، عراق، امارات، ترکیه، افغانستان، هند و آلمان مهم‌ترین شرکای تجاری ایران هستند. مهم‌ترین مقاصد صادراتی ایران را چین، عراق، امارات، ترکیه و افغانستان تشکیل می‌دهد و امارات، چین، ترکیه، هند و آلمان هم کشورهایی هستند که بیشترین صادرات را به ایران در ۹ ماه ابتدایی سال ۱۴۰۴ داشته‌اند. بررسی وضع تجارت آمریکا با هفت شریک تجاری ایران یعنی چین، عراق، امارات، ترکیه، افغانستان، هند و آلمان نشان می‌دهد، ارزش تجارت آمریکا با این کشورها در سال ۲۰۲۵ در بخش کالا و خدمات، حدود 2 /927 میلیارد دلار برآورد می‌شود که ۵۱۱ میلیارد دلار آن معادل ۵۵ درصد، فقط با چین بوده است. واقعیت این است که تجارت رسمی ایران پیشتر تحت‌ تاثیر تحریم‌ها و مشکل FATF با تمام کشورهای جهان کاهش یافته است. کشورمان تنها چند شریک رسمی به‌عنوان شرکای عمده تجاری دارد. همین امر سبب می‌شود «محدوده تجارت ایران در دو حوزه واردات و صادرات در کانالی کوچک تعریف شود». ایران چند شریک تجاری مشخص همچون چین، هند، امارات، عراق و افغانستان دارد. آلمان نیز به‌عنوان تنها کشور اروپایی، شریک تجاری ماست. از میان این کشورها، هند، چین و روسیه پیشتر تنبیهات تعرفه‌ای را تجربه کرده‌اند.

نگران تعرفه‌ها

یکی از کشورهایی که به‌عنوان شریک تجاری اصلی ایران، سهم بالایی در صادرات و واردات ایران دارد، امارات است. امارات و آمریکا، روابط اقتصادی جدی با هم دارند. «آمریکا از سال 2018 به بعد بیش از 5 /9 میلیارد دلار در این کشور و در عوض، امارات هم نزدیک به چهار میلیارد دلار در آمریکا سرمایه‌گذاری کرده است. بنابراین، حجم مبادلات اقتصادی این دو کشور بالاست. این گزاره درباره حجم تجارت نیز صادق است. در 9 ماه نخست سال 2024 این دو کشور بیش از 28 میلیارد دلار با یکدیگر تجارت داشتند. صادرات امارات به آمریکا بیشتر از 10 میلیارد دلار برآورد شده است. تمام آمارها نشان می‌دهد این دو کشور ارتباط اقتصادی خوبی با همدیگر دارند. در چنین شرایطی چنانچه قرار شود تعرفه‌های تجاری بر امارات اعمال شود، این کشور ترجیح می‌دهد تجارتش با آمریکا را حفظ کند و آن را از دست ندهد. تعرفه‌های تجاری 25درصدی بر ارتباط تجاری ایران و امارات اثر سوء می‌گذارد. کشوری همچون امارات نگران آثار تعرفه‌های احتمالی است.»

حساس به تجارت

مسئله تجارت میان ترکیه و آمریکا نیز همانند امارات ارتباط مشخصی با آمریکا دارد. ترکیه کشوری است که «صادرات آن بیش از 270 میلیارد دلار است. از این میزان صادرات، بیش از 12 میلیارد دلار به مقصد ایالات‌متحده آمریکا انجام می‌شود. بنابراین ترکیه به‌عنوان یکی دیگر از شرکای اصلی تجاری ایران، نسبت به جنگ‌های تعرفه‌ای احتمالی با آمریکا حساس است».

باتجربه

هندوستان جزو کشورهایی بوده که مجبور به تحمل تعرفه‌های اعمالی دونالد ترامپ شد و به همین دلیل هند هم مانند دیگر کشورها نگران احتمال اعمال تعرفه علیه خودش است. این کشور پیش از این و از مدت‌ها قبل دچار جنگ تعرفه‌ای با آمریکا بوده است. اصلی‌ترین دلیل اعمال تعرفه آمریکا علیه هند، خرید نفت از روسیه است. هند قبل از تمام این اتفاق‌ها در معرض تعرفه‌های 50درصدی آمریکا هم قرار گرفت و پیشتر یک‌بار، مسیر جنگ تعرفه‌ای با آمریکا را تجربه کرده است. بنابراین هندی‌ها می‌دانند چنانچه مشمول تعرفه‌های آمریکا شوند، با چه شرایطی مواجه می‌شوند. «یکی از شوراهای تحقیقاتی هند در زمانی که تعرفه‌های آمریکا علیه این کشور اعمال شده بود، گزارشی با مستندات ارائه داد که در آن گزارش تاکید شده بود، با اعمال فشارهای تعرفه‌ای آمریکا، صنایع مبتنی بر نیروی کار ارزان در هندوستان آسیب‌پذیر می‌شود. این رشته‌فعالیت‌های صنعتی شامل پوشاک، منسوجات، طلا و جواهر، سنگ‌های قیمتی، قطعات خودرو، صنایع دریایی و کشاورزی می‌شوند.» اهمیت رشته‌فعالیت‌های صنعتی آسیب‌پذیر هند زمانی برجسته می‌شود که به یاد آوریم این کشور رقبای جدی در صنایع مختلف دارد. کره جنوبی، ویتنام، اندونزی و بنگلادش از جمله رقبای جدی هندوستان هستند. آنها در حالی با هند رقابت می‌کنند که همانند این کشور مشمول تعرفه‌های آمریکا نیستند. بنابراین، احتمالاً هند نیز توان تحمل جنگ تعرفه‌ای جدید با آمریکا را نداشته باشد زیرا تعرفه کشورهای رقیب هندوستان کمتر از 25 درصد است. این استدلال از آنجا نشات می‌گیرد که کشورهای رقیب هند دقیقاً در همان حوزه‌هایی فعالیت می‌کنند که صنایع هند در آن فعال‌ هستند.

فروشنده بزرگ

«عراق کشوری است که کمتر از یک درصد کالاهایش را از آمریکا وارد می‌کند. با این همه، در سال‌های گذشته یکی از صادرکنندگان بزرگ نفت به آمریکا محسوب شده است. بنا بر آمار چندی پیش، عراق روزانه بیش از 350 هزار بشکه نفت به آمریکا صادر می‌کرده است و به همین دلیل این کشور نیز خواهان ایجاد تنش با کشوری همچون ایالات‌متحده آمریکا نیست.»

سرزمین طالبان

افغانستان گذرگاه دسترسی ایران به کشورهای آسیای میانه است و از این نظر، کشوری مهم برای ایران محسوب می‌شود. افغانستان، رابطه مستقیم تجاری با آمریکا ندارد و در حال حاضر کشور بااهمیتی برای آمریکا به حساب نمی‌آید؛ به همین دلیل احتمال اعمال تعرفه آمریکا علیه این کشور، تهدید چشمگیری برای آنان محسوب نمی‌شود. «با این همه نباید از یاد برد که آمریکا پیشتر و زمانی که هنوز طالبان بر سر کار نیامده بود، در این کشور اقدام به سرمایه‌گذاری کرده بود. این سرمایه‌گذاری‌ها در زمینه کریدورهای تجاری چشمگیر بودند.»

شریک اروپایی

بزرگ‌ترین شریک تجاری ایران در اروپا، آلمان است. تاکید بر این امر از این حیث است که «این کشور اثرگذارترین کشور اروپایی است که با ایران تجارت دارد و این در حالی است که مقصد اصلی و عمده صادرات کالاهای آلمانی، آمریکاست. آلمان ماهانه 10 تا 11 میلیارد یورو به ایالات‌متحده صادرات دارد و به همین دلیل یکی از شرکای تجاری این کشور محسوب می‌شود و احتمال دارد آمریکا در برابر آلمان حساسیت تعرفه‌ای بیشتری از خودش نشان دهد».

پس از تعرفه‌ها

در صورت اعمال تعرفه 25درصدی، «چین در میان این چند کشور که وضع آنها را بررسی کردیم، مقاومت بیشتری نسبت به تنبیهات تعرفه‌ای نشان می‌دهد». با این همه، کماکان و با توجه به اینکه میزان تجارت چین با آمریکا بالاست، معضلاتی به‌وجود می‌آید. چنانچه آمریکا قصد داشته باشد تعرفه‌های 25درصدی علیه شرکای تجاری ایران اعمال کند، تعرفه‌ها موضوع مذاکرات آمریکا و چین قرار می‌گیرد. «احتمالاً چین در وهله اول تلاش می‌کند این تعرفه‌ها را کاهش دهد. امارات و آلمان، شرایط همراهی بیشتری با آمریکا دارند و به همین سبب، زودتر از بقیه کشورها نسبت به اعمال این تعرفه‌ها واکنش نشان می‌دهند. عراق هم با توجه به نوع کالایی که با آمریکا دادوستد می‌کند، زمین بازی وسیع‌تری دارد، چراکه این تعرفه‌ها روی نفت اعمال نمی‌شود. از آنجا که عراقی‌ها به آمریکا نفت می‌فروشند، دارای قدرت چانه‌زنی برای شکستن تعرفه‌ها علیه خودشان هستند و می‌توانند روابط تجاری با ایران را تنظیم کنند. احتمالاً هند هم در صورت اعمال تعرفه در موضع ضعف بیشتری نسبت به سایر کشورها قرار می‌گیرد و نسبت به این وضع واکنش منفی نشان می‌دهد. واکنش منفی به این معناست که احتمالاً، هند تلاش می‌کند ارتباطش با آمریکا را در وضع ایمنی قرار دهد که روابط فعلی با این کشور را حفظ کند. درنهایت، احتمالاً افغانستان هم هیچ واکنشی نسبت به اعمال تعرفه علیه خودش نشان ندهد، زیرا ارتباط تجاری با آمریکا ندارد. البته این امر، مستلزم آن است که آمریکا کماکان اقدام به سرمایه‌گذاری در افغانستان نکند و خواهان گسترش روابط تجاری با این کشور نباشد. افغانستان هم توانایی این را دارد که روابط تجاری‌اش را با کیفیت قبلی با ایران حفظ کند.»

هزینه پنهان

به نظر می‌رسد کشورهایی که طرف تجاری ایران هستند از اعمال تعرفه‌ها خشنود نمی‌شوند. این کشورها به ناچار باید با اقتصاد قدرتمندی همچون آمریکا در تنش قرار بگیرند، یا مذاکره کنند. این کشورها مجبورند نسبت به دستاوردها و مزیت‌های ارتباط با آمریکا و ارتباط با ایران، وزن‌کشی کنند. همین مسئله سبب می‌شود این کشورها از تحمیل تعرفه آسیب ببینند و ارتباط شرکای تجاری ایران با کشور، آسیب‌پذیر شود. در واقع «آمریکا با ملغی کردن تعرفه علیه آنها، خواهان امتیاز است؛ بنابراین تجارت رسمی کشورمان متحمل فشار می‌شود».

مقابله‌به‌مثل

از آنجا که ایران هیچ ارتباط رسمی با آمریکا ندارد، «امکان اعمال تعرفه متقابل وجود ندارد و نمی‌توان از ابزارهای تجاری برای مقابله‌به‌مثل بهره گرفت». طبیعتاً و با توجه به کانال باریک تجارت رسمی و استفاده از مسیر کشورهای همسایه، هر اهرم فشار و تهدیدی در مسیر تجارت، سبب می‌شود کانال‌های ارتباطی ایران در حوزه تجارت خارجی تنگ‌تر از قبل شود و میزان ریسک اختلال در تجارت و در تنگنا قرار گرفتن درآمدهای ارزی افزایش یابد. به نظر می‌رسد این تعرفه‌ها برای کشوری همچون ما، تهدید جدی تلقی شود. این در حالی است که طرف مقابل با چنین تهدیدی مواجه نیست. اگر با آمریکا روابط تجاری داشتیم، داستان متفاوت بود. زمانی که ترامپ عوارض ورود کشتی‌های کانتینربر چینی به بندرهای آمریکا را بالا برد، چین هم با افزایش عوارض در بندرهایش به آن پاسخ داد. چین همچنین آمریکا را تهدید کرد که محدودیت‌ها علیه بنگاه‌های آمریکایی دوپونت، گوگل، انویدیا و کوالکام را تشدید می‌کند. از سوی دیگر امتناع چین از خرید دانه‌های سویای آمریکایی، رای‌دهندگان دونالد ترامپ را خشمگین می‌کرد و این اتفاقی است که رئیس‌جمهور آمریکا به استقبال آن نمی‌رود. «ایران روابط تجاری با ایالات‌متحده ندارد و بنا بر همین استدلال، امکان تقابل نیز وجود ندارد. به دلیل الگوی تجاری که در ایران وجود دارد، نمی‌توان با کشورهایی که با ایالات‌متحده کار می‌کنند تعرفه بیشتر اعمال کرد. الگوی اقتصادی ایران به نحوی است که تامین‌کننده مواد خام، کالاهای نیمه‌ساخته و کالاهای اساسی محسوب می‌شود. بنابراین در حال حاضر امکان مقابله‌به‌مثل را ندارد. اگر کشورمان دارای روابط تجاری با جهان و آمریکا بود، اهرم‌های فشاری برای مقابله‌به‌مثل علیه این کشور وجود داشت. در واقع رای‌دهندگانی که اشتغالشان وابسته به تجارت با کشور ثانی باشد، می‌توانستند اهرم‌های فشاری علیه سیاست اعمال تعرفه علیه ایران باشند، اما چنین نیست. ایران می‌توانست بازار مصرف برای آمریکا باشد و از همین طریق، مقاومتی در برابر چنین سیاستی از خودش نشان دهد، اما فاقد چنین ظرفیتی است و در نتیجه توانایی اعمال فشارهایی از این دست را هم ندارد.»

جغرافیای تجاری

ایران پیشتر به دلیل مشکل FATF و تحریم‌ها، کانال‌های ارتباطی را به چند کشور مشخص محدود کرده بود و غالب این کشورها، همسایگانمان هستند. بنابراین «اعمال تعرفه‌ها می‌توانند تنبیه و تهدید تجاری بالقوه علیه شرکای تجاری ایران باشند و به همین دلیل ممکن است کانال‌های فعلی نیز تنگ‌تر از قبل شود. این اقدام هزینه تجارت ایران را با تمام کشورها به‌مراتب افزایش می‌دهد و حتی اگر مسیرهای تجاری فعلی محدود نشود، پرهزینه‌تر از آنچه تا پیش از این بودند، می‌شود. این امر ورودی منابع ارزی صادراتی را به‌شدت کاهش داده و تامین بخشی از موادی را که به شکل تهاتری وارد می‌شود، دچار مشکل می‌کند. اعمال این تعرفه به‌صورت رسمی سبب می‌شود کشورهای شریک تجاری ایران ناچار باشند بخشی از اعتبار در مذاکرات با آمریکا را خرج کنند. این هزینه از جیب کشورمان خرج می‌شود که کشورهای دیگر بتوانند در برابر تهدیدها مقابله ‌به‌مثل کنند».