پادشاه اینترنت

بسیاری از مردم جهان، از همان صبح که بیدار می‌شوند، حداقل یک‌بار با «گوگل» سروکار پیدا می‌کنند. بهترین مسیری را که آنها را به مقصد می‌رساند از گوگل مپ پیدا می‌کنند و همزمان در گوگل موزیک، موسیقی گوش می‌دهند. بعد، در جی‌میل، به بررسی ایمیل‌هایشان می‌پردازند و فایل‌هایی را که نیاز داشته باشند، در گوگل درایو ذخیره می‌کنند. قرارهایشان را در تقویم گوگل سروسامان می‌دهند و اگر نیاز به برنامه کاربردی روی تلفن همراه یا تبلت خود داشته باشند، به سراغ گوگل پِلی می‌روند. همه اینها در شرایطی اتفاق می‌افتد که فقط یک کاربر عادی باشند. اگر قرار باشد کمی حرفه‌ای‌تر، ابزارهای گوگل را مورد استفاده قرار دهند، به سراغ گوگل پلاس می‌روند تا اطلاعاتشان را با دیگر کاربران به اشتراک بگذارند. از «Google suite» استفاده می‌کنند تا مایکروسافت ورد، اکسل، پاورپوینت و فرم‌ساز را به‌صورت آنلاین داشته باشند. اگر بخواهند کار دانشگاهی انجام دهند، از مترجم گوگل برای ترجمه مقالات و نوشته‌های زبان‌های دیگر استفاده می‌کنند، در «Google Books» کتاب می‌خوانند، در گوگل اسکالر جدیدترین مقالات علمی را جست‌وجو می‌کنند و با «Google Keep» از آنچه نیاز دارند یادداشت برمی‌دارند تا بتوانند زندگی را ساده‌تر کنند. کاربران حرفه‌ای اما به سراغ ابزارهای دیگری می‌روند که بتوانند روند فعالیت‌هایشان را بهبود ببخشند. آنها ابزارهای گوگل را به‌عنوان یک دستیار مورد استفاده قرار می‌دهند تا توانمندی‌هایشان را بیشتر و بیشتر کنند. «گوگل وب‌مستر تولز» (google web master tools) دید بسیار کاملی از وضعیت وب‌سایت به کاربران می‌دهد، Google AdWords این امکان را فراهم می‌کند تا فعالان کسب‌وکارهای مختلف برای کلمات کلیدی مرتبط با کارهایشان، ترافیک ورودی بیشتری به سایت جذب کنند، ابزار Keyword planner به کاربران کمک می‌کند کلمات کلیدی مناسبی که مخاطبان و مشتریان بالقوه را به سمت سایت آنها هدایت می‌کند، شناسایی کنند و درنهایت، گوگل آنالیتیکس که ابزاری برای تجزیه‌وتحلیل وب‌سایت و بررسی میزان بازدیدهای آن به شمار می‌رود، شرایطی را فراهم می‌آورد که کاربران، فعالیت‌ها و سیاست‌های وب‌سایت را به‌گونه‌ای جلو ببرند که به جذب بیشتر مخاطب بینجامد. با همه این ابزارها، هنوز از کاربردی‌ترین ابزار گوگل نام نبرده‌ایم. «موتور جست‌وجوی گوگل»، کاربردی‌ترین ابزار از مجموعه ابزارهای این شرکت به‌شمار می‌رود که روزانه حجم زیادی از درخواست‌های کاربران را پردازش می‌کند. این ویژگی سبب شده تا موتور جست‌وجوی گوگل به منبع بزرگی از ارائه داده‌ها و اطلاعات هدف به مخاطبان تبدیل شود و به اندازه‌ای در زندگی روزمره مردم نفوذ کند که واژه «گوگل کردن» برگرفته از واژه لاتین Googling، در مکالمات روزمره مردم رواج یابد که به معنای جست‌وجو کردن یک موضوع یا یک واژه با موتور جست‌وجوی گوگل است. این امکانات، فقط بخشی از تاثیر بسیار عمیق گوگل در زندگی روزمره مردم به‌شمار می‌رود. تاثیری که حذف آن، بخش زیادی از زندگی مردم را فلج می‌کند و اجازه نمی‌دهد آن‌گونه که باید، میزان بهره‌وری در زندگی را افزایش دهند.

آغاز یک امپراتوری

جمعه، سیزدهم شهریورماه 1377 شاید برای ایرانی‌ها یک روز عادی بود، اما در حوزه تکنولوژی به یک تاریخ ماندگار تبدیل شد. شرکت گوگل، در این روز که بر اساس تاریخ میلادی مصادف با چهارم سپتامبر 1998 بود، تاسیس شد تا در زمینه جست‌وجوی اینترنتی و تکنولوژی تبلیغات فعالیت کند. اما بعدها، گستره فعالیت خود را به عکس، اخبار، نقشه‌ها، ویدئوها و برنامه‌های کاربردی توسعه داد و به پربیننده‌ترین وب‌سایت اینترنتی جهان تبدیل شد. ایده ایجاد گوگل را لری پیج و سرگئی برین، دو دانشجوی مقطع دکترای دانشگاه استنفورد، مطرح کردند. از زمان تاسیس تا زمان نخستین عرضه سهام گوگل، شش سال طول کشید و نخستین فروش سهام این شرکت در سال 2004 رقم خورد. دو سال بعد و زمانی که کار گوگل توسعه پیدا کرد، دفتر این شرکت به ماونتین ویو کالیفرنیا منتقل شد و همچنان در آنجا استقرار دارد. گوگل از همان ابتدا راه خود را پیدا کرده بود. هدف اصلی آن، سازماندهی اطلاعات جهانی و امکان دسترسی ساده عموم مردم به این اطلاعات مطرح شد و تاکنون نیز در همین مسیر حرکت کرده است. حالا کار به‌جایی رسیده که گوگل روزانه بیش از یک میلیارد درخواست جست‌وجو دارد اما این موفقیت، سبب توقف رشد و اکتفا به موقعیت کنونی نشده و تا اندازه‌ای پیشرفت کرده که موسسه «برندز»، گوگل را دومین برند باارزش جهان دانسته است. 99 درصد درآمد گوگل از برنامه‌های تبلیغاتی این شرکت به دست می‌آید. با در نظر گرفتن همین مزیت بزرگ، گوگل نوآوری‌های متعددی در حوزه تبلیغات اینترنتی انجام داده که سبب شده به یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌ها در بازار تبلیغات تبدیل شود. استفاده از «اد سنس» و «دابل کلیک» به‌عنوان دو پلت‌فرم تبلیغاتی فعال زیرمجموعه، هم برای این شرکت درآمدزایی می‌کند و هم امکان بهره‌برداری را برای کاربران حرفه‌ای فراهم می‌آورد. اد سنس، با هدف درآمدزایی از طریق اینترنت به‌وجود آمده و شرایطی را ایجاد کرده که اگر روزانه بیش از 10 هزار نفر از یک پایگاه اینترنتی بازدید کنند، آن پایگاه می‌تواند روزانه حداقل 10 دلار درآمد کسب کند. دابل کلیک هم از آن شرکت‌هایی است که در سال 2007، به‌وسیله گوگل خریداری شد تا ابزارهای این شرکت گسترده‌تر شود. در آن تاریخ، خرید دابل کلیک، بزرگ‌ترین و گران‌ترین خرید تاریخ گوگل محسوب می‌شد و به‌عنوان یک «پایشگاه» عمل می‌کرد که تبلیغات را در کنار محتوایی قرار می‌داد که ارتباط نزدیکی با آن داشت. یکی از بزرگ‌ترین خریدهای گوگل که سروصدای زیادی در حوزه تکنولوژی جهان به پا کرد، خرید شرکت «موتورولا» بود. این غول تولیدکننده تلفن همراه آمریکایی، 19 هزار کارمند داشت که در روز 15 آگوست 2011 که گوگل 5 /12 میلیارد دلار برای خرید موتورولا پرداخت، به جمع کارکنان گوگل اضافه شدند. مالکیت موتورولا از سوی گوگل، یک پنجره دیگر به تکنولوژی جهان باز کرد. نتیجه این خرید، توسعه سیستم‌عامل اندروید بود که بازار نرم‌افزارها و سیستم‌عامل‌های تلفن همراه جهان را در اختیار گرفت و قدرت را از دست نوکیا و سیستم‌عامل سیمبین معروف خارج کرد. بعدها گفته شد که یکی از دلایل ورشکستگی نوکیا، این اقدام گوگل بوده است. البته توسعه گوگل به همین‌جا ختم نشد؛ این شرکت از سال 2001 تاکنون شرکت‌های زیادی را زیر مالکیت خود درآورده است. در سال 2004 گوگل، شرکت «کیهول» راخرید و این شرکت جدید محصولی تولید کرد که «مشاهده‌گر زمین» نام داشت و تصویری سه‌بعدی از کره زمین ارائه می‌کرد. گوگل نام این سرویس را به «گوگل ارث» تغییر داد. دو سال بعد از آن، گوگل شرکت یوتیوب و ویدئوهای آنلاین را خرید، بعد هم به سراغ «گرندسنترال» رفت که بعدها به «گوگل وویس» تغییر نام داد. همکاری با مایکروسافت، نوکیا و اریکسون از دیگر اقدامات گوگل به‌شمار می‌رود که به قدرت این شرکت افزوده است. اکنون، گوگل بابت هر جست‌وجویی که روی این سایت انجام می‌شود، 12 سنت درآمد دارد و از کلیک روی آگهی‌ها هم 62 سنت سود می‌کند. درآمد این شرکت از هر کاربر جست‌وجوگر به‌طور متوسط هفت دلار است. گوگل اکنون یکی از برترین برندهای کارفرمایی جهان به‌شمار می‌رود. جایی که میزبان تعداد بسیار زیادی از کارمندانی است که هر روز برای اجرای یک ایده جدید در سر کار حاضر می‌شوند. کارمندان شرکت گوگل می‌توانند در قسمت‌های تفریحی این شرکت که مجهز به رختکن، لباسشویی و خشک‌کن، اتاق ماساژ، بازی‌های ویدئویی، فوتبال دستی، میز بیلیارد و پینگ‌پونگ است، وقت‌های استراحت خود را بگذرانند.

دو تناقض بزرگ

هنوز یک ماه از انتخاب امین وحدت، دانشمند ایرانی‌تبار حوزه تکنولوژی به‌عنوان راهبر بزرگ‌ترین پروژه هوش مصنوعی گوگل نگذشته بود که اینترنت بین‌الملل در ایران، به دلیل بروز اعتراضات سیاسی و اجتماعی قطع شد. امین وحدت، در بیست‌ویکمین روز آذرماه امسال، هدایت حیاتی‌ترین بخش توسعه هوش مصنوعی گوگل را بر عهده گرفت تا در یکی از حساس‌ترین مقاطع زمانی رقابت میان غول‌های تکنولوژی و هوش مصنوعی، بزرگ‌ترین شرکت ارتباطی جهان را به سمت پیروزی هدایت کند. شرکت‌هایی که اکنون در سیلیکون‌ولی مستقر هستند، رقابت فناوری را داغ کرده‌اند. درست در همین روزها، رقابت گوگل و اوپن ای‌آی در حوزه هوش مصنوعی وارد فاز جدیدی شده و آینده تکنولوژی جهان را پیروزی Gemini، هوش مصنوعی گوگل و چت جی‌پی‌تی، هوش مصنوعی اوپن ای‌آی، مشخص خواهد کرد. امین وحدت که پیش از این نیز سوابق درخشانی در کارنامه خود ثبت کرده، اکنون وظیفه سنگین مدیریت و نظارت بر توسعه زیرساخت‌های کلیدی گوگل را بر عهده دارد. او باید بستری را فراهم کند که نسل بعدی الگو‌های هوشمند بتوانند بدون محدودیت در آن رشد کنند. او در تشریح چشم‌انداز آینده گوگل به نکته حیرت‌انگیزی اشاره کرده است. بر اساس برآورد او، گوگل باید توان محاسباتی و منابع ذخیره‌سازی خود را تا هزار برابر افزایش دهد. اما چالش اصلی اینجاست که این جهش عظیم باید با ثابت نگه داشتن هزینه‌ها و میزان مصرف انرژی انجام شود؛ کاری که روی کاغذ همانند معجزه است. در چنین شرایطی، اینترنت بین‌الملل ایران قطع شده و دسترسی 98 درصد کاربران ایرانی به درگاه‌های مختلف ارتباطی بین‌المللی مسدود شده است. با این اختلال، استفاده از گوگل که درگاه ارتباطی کاربران با فضای اینترنت به‌شمار می‌رود نیز مسدود شده و امکان استفاده از آن وجود ندارد. تکیه خاص به گوگل در جست‌وجوهای اینترنتی سبب شده تا بخش بزرگی از سطح دریافت اطلاعات از سوی کاربران اینترنت مختل شود. کاربرانی که پیش از این، با باز کردن مرورگر کروم در تلفن همراه خود، به جست‌وجوی هر آنچه می‌خواستند می‌پرداختند، اکنون با یک مانع بزرگ روبه‌رو شده‌اند. دیگر جست‌وجوی اینترنتی در گوگل یا همان «گوگل کردن» امکان‌پذیر نیست. از نسل زد گرفته تا افراد سالخورده، یک قابلیت بزرگ را از دست دادند. در نتیجه این موضوع به یک سردرگمی بزرگ تبدیل شد. کاربران امروز که خواه در مدرسه یا در خانه و مسیر حرکت، در محاصره رسانه‌های دیجیتالی قرار دارند، سبب شده‌اند تا مفهوم «فرزندان رسانه دیجیتال» شکل بگیرد. مارک برنسکی، نویسنده و طراح بازی‌های رایانه‌ای، کاربران امروزی و به‌ویژه کودکان و نوجوانان را فرزندان رسانه‌های دیجیتال توصیف کرده است. به باور او، «آنهایی که در دنیای دیجیتال متولد شده و کل زندگی‌شان به وسیله این رسانه‌ها احاطه شده، تکنولوژی‌ها را به‌خوبی متوجه می‌شوند. آنها از اوایل زندگی، خود را با تکنولوژی انطباق داده‌اند و نیازی به راهنمای آموزشی برای استفاده از تلفن همراه یا دوربین دیجیتال ندارند و بدون گوگل و ویکی‌پدیا هیچ مفهومی از زندگی را درک نمی‌کنند». از سوی دیگر، نسل‌های مسن‌تر که بعدها زندگی خود را تحت تاثیر دنیای دیجیتال دیدند، وابستگی عمیق‌تری به فناوری‌های دیجیتال و درگاه‌های ارتباطی اینترنتی پیدا کردند که سبب شد برای هر پرسشی، به فکر جست‌وجوی گوگل باشند. نتیجه این شد که پس از محدود شدن اینترنت بین‌الملل در ایران، بسیاری از سوالات بی‌پاسخ بماند و برند مشخصی هم وجود نداشت تا بتوانند پاسخ سوالات را از آنجا پیدا کنند. هرچند برخی از کاربران به سمت استفاده از موتورهای جست‌وجوی ملی مثل «ذره‌بین»، «گردو»، «شادبین» و «یوز» رفتند اما موفق نشدند نتیجه‌ای را که مدنظرشان بود، بگیرند.

عملکرد موتورهای ملی جست‌وجو

اینترنت بین‌الملل که از دسترس خارج شد، گوگل نیز کارایی خود را از دست داد. اکتفای همیشگی کاربران به «گوگل کردن» برای پیدا کردن وب‌سایت‌ها و محتواهای مدنظر به‌جای به خاطر سپردن یا ذخیره کردن (بوک‌مارک کردن) لینک‌ها و وب‌سایت‌ها، سبب شده بود تا بخش زیادی از کاربران امکان پیدا کردن محتوای مورد نیاز خود را نداشته باشند. هرچند مراجع دولتی تلاش کردند با راه‌اندازی صفحه اینترنتی iran.ir و قرار دادن لینک‌های متعدد و مورد نیاز کاربران ایرانی در آن، بخشی از نیاز آنها را رفع کنند، اما این موضوع هم سبب نشد تا کاربران، خود را از اینترنت بین‌الملل و گوگل به‌عنوان یک مرجع اطلاعاتی بی‌نیاز ببینند. در این میان، نام دو موتور جست‌وجوی «ذره‌بین» و «گردو»، به‌عنوان موتورهای جست‌وجوی ایرانی بیشتر شنیده شد. بااین‌حال، عملکرد این دو موتور جست‌وجو هم آن‌گونه که باید، راضی‌کننده نبود. بر اساس گزارشی که وب‌سایت تخصصی زومیت منتشر کرد، «تجربه استفاده از موتورهای جست‌وجوی ایرانی در روزهای بی‌اینترنتی و فراق گوگل»، کمی بهتر از فاجعه بود! بر اساس این گزارش، در جست‌وجوی عبارت «تاریخ امروز»، ذره‌بین صفحه‌ای از وب‌سایت bahesab.ir برای تاریخ ۱۸ دی (روز آغاز قطعی اینترنت) و گردو، صفحه‌ای از وب‌سایت time.ir برای تاریخ ششم تیر را نشان می‌دهد. در جست‌وجویی دیگر، گردو، قیمت دلار را در تاریخ پنجم تیرماه 1404 نشان می‌داد و ذره‌بین نیز مانند آنچه در مورد تاریخ روز ارائه کرد، قیمت دلار را در تاریخ ۱۸ تیر ۱۴۰۴ در نتایج جست‌وجو نشان داد. همچنین، زمانی که عبارت «مشخصات Edge70» را در گردو جست‌وجو می‌کنید، باز هم نتیجه‌ای به‌دست نمی‌آید و ذره‌بین نیز به‌جای گوشی موتورولا، گوشی گلکسی S70A را در نتایج نشان می‌دهد. گردو، برای جست‌وجوی عبارت «بررسی گلکسی اس ۲۵ اولترا» نیز هیچ نتیجه‌ای نشان نمی‌دهد و کاربر را به جست‌وجو در گوگل دعوت می‌کند؛ اما ذره‌بین به‌درستی، بررسی این گوشی را در رسانه‌های مختلف نمایش می‌دهد. ذره‌بین در بخش ویدئو، تنها یک بررسی اس ۲۵ اولترا به‌نمایش می‌گذارد و در بخش تصاویر، عمده عکس‌ها به گلکسی اس ۲۵ اولترا ارتباطی ندارند. بخش تصاویر و ویدئوهای هر دو موتور جست‌وجو هم ضعف‌های جدی دارد و وضعیت برای گردو وخیم‌تر است، چرا که به‌طور معمول، هیچ نتیجه‌ای را نشان نمی‌دهد. اما ذره‌بین، هم سرعت پایینی در جست‌وجوی تصاویر دارد و هم تصاویر نامرتبطی را نشان می‌دهد، برای مثال در جست‌وجوی آیفون ۱۷، هیچ تصویری از این گوشی مشاهده نمی‌شود. در زمینه جست‌وجوی کتاب، برای عناوین محبوبی همچون سووشون، سمفونی مردگان و خانه ادریسی‌ها، نتایج مرتبطی نمایش می‌دهد، اما نتایج برای کتاب‌های کمتر شناخته‌شده مرتبط نیستند. در این مورد نیز گردو عملکرد مطلوبی ندارد. بر اساس این بررسی که زومیت به‌صورت گسترده انجام داده، به‌نظر می‌رسد موتور جست‌وجوی ذره‌بین در کلیدواژه‌های پرجست‌وجو، کم‌وبیش عملکرد قابل اتکایی دارد؛ ذره‌بین از شرایط تعویض شناسنامه گرفته تا ثبت‌نام کالابرگ و اعتراض به دهک‌بندی، نتایج مرتبطی را به‌نمایش می‌گذارد اما به‌محض اینکه از کلیدواژه‌های پرجست‌وجو و نام‌آشنا فاصله گرفته و به موضوعات کمتر شناخته‌شده پرداخته می‌شود، ضریب خطا به‌شدت افزایش می‌یابد. این تجربه نشان می‌دهد صرف بودجه میلیون‌دلاری برای ایجاد و توسعه پروژه موتور جست‌وجوی ایرانی، ثمره چندانی نداشته است. یکی از محورهای اصلی توسعه شبکه ملی اطلاعات، آماده‌سازی زیرساخت کشور برای روزهایی بود که اینترنت بین‌الملل در دسترس نیست اما به‌نظر می‌رسد با قطع شدن اینترنت، موتورهای جست‌وجو دچار اختلال جدی می‌شوند و حتی در فراخواندن اطلاعات روز مشکل پیدا می‌کنند.

همه هزینه‌های موتور جست‌وجوی ملی

نخستین جرقه‌های راه‌اندازی موتورهای جست‌وجوی ملی 17 سال پیش زده شد. سال 1387 روزهای پایانی خود را می‌گذراند و 1388 پرماجرا در حال آغاز بود که کدنویسی و برنامه‌ریزی اجرای نسخه اولیه موتور جست‌وجوی «پارسی‌جو»، به‌عنوان اولین موتور جست‌وجوی ملی شروع شد. همزمان با رونمایی از این موتور جست‌وجو در مهرماه 1388، چشم‌اندازهای پیش‌بینی‌شده برای آن نیز از زبان مسئولان ارائه شد. قرار بود تعداد کاربران پارسی‌جو در سال نخست، به 500 هزار نفر برسد و سال دوم از عدد یک میلیون و 200 هزار کاربر عبور کند. دست‌اندرکاران حتی پیش‌بینی کرده بودند که کاربران این موتور جست‌وجو در سال سوم به 5 /2 میلیون نفر و در سال چهارم به چهار میلیون نفر افزایش یابد. آن روزها، محمود واعظی وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات بود و هدف از اجرای این طرح را استقلال در فضای سایبری و ارائه خدمات مناسب با فرهنگ و نیاز کاربران فارسی‌زبان اعلام کرد. پنج سال بعد و در بهمن‌ماه 1393، بخش خصوصی موتور جست‌وجوی «یوز» را راه‌اندازی کرد. آن روزها گفته شد که بودجه‌ای معادل 170 میلیارد تومان برای حمایت از موتورهای جست‌وجوی بومی اختصاص یافته است. هرچند این بودجه قرار بود در پنج سال به موتورهای جست‌وجو تزریق شود، اما اصلی‌ترین هدف آن، تولید محتوا و ارائه خدمات بومی به شمار می‌رفت. مسئولان ایرانی و به‌ویژه وزرای ادوار مختلف ارتباطات و فناوری اطلاعات و همچنین دبیران ادوار شورای عالی فضای مجازی، هر کدام اعتقاد خاصی به اجرا، راه‌اندازی و توسعه موتورهای جست‌وجوی ملی داشته‌اند. رضا تقی‌پور که در سال 1389 وزیر ارتباطات بود، اصلی‌ترین دلیل راه‌اندازی این موتور جست‌وجو را «انتشار بدون سانسور اطلاعات» اعلام کرده بود: «موتورهای جست‌وجویی که امروزه در جهان استفاده می‌شوند عملاً به بنگاه‌های اقتصادی تبدیل شده‌اند که منافع اقتصادی خود را دنبال می‌کنند و از سوی دیگر، اطلاعات درون این موتورهای جست‌وجو به هیچ عنوان امن نیست؛ بنابراین، ما معتقدیم ایران نیاز به موتور جست‌وجوی بومی دارد تا در وهله نخست، اطلاعات تولیدشده در کشور به‌خوبی و بدون سانسور و بدون گرایش مالی در دنیا منتشر شود.» پس از رضا تقی‌پور هم که محمود واعظی وزیر ارتباطات دولت روحانی شد، شکل دیگری از تاکید بر راه‌اندازی موتور جست‌وجوی ملی به وجود آمد. هرچند تقی‌پور و واعظی از نظر سیاسی مواضعی متفاوت داشتند، اما درنهایت، هر دو در یک زمین توپ می‌زدند: «باید توقع از موتورهای جست‌وجوی بومی مشخص شود و البته انتظار می‌رود این موتورها در یک فضای رقابتی، توجه و اعتماد کاربر را به خود جلب کنند و بتوانند بخشی از نیازمندی‌های مردم را از طریق توانمندی داخلی تامین کنند و مردم برای یافتن پاسخ پرسش‌های خود، به موتورهای جست‌وجویی مراجعه کنند که محتوای داخلی را ارائه می‌دهد.» ابوالحسن فیروزآبادی، دبیر سابق شورای عالی فضای مجازی کشور، هم پای خود را یک گام فراتر گذاشت و از «گوگل ملی» صحبت کرد. او گفت که «در حوزه پیام‌رسان، موتور جست‌وجو و ایمیل بومی، نمی‌خواهیم نمونه‌ای به بزرگی گوگل که ۸۰ زبان مختلف و ۲۰۰ خدمت ارائه می‌دهد راه‌اندازی کنیم؛ بلکه درصدد راه‌اندازی یک موتور جست‌وجوی بومی هستیم تا به واسطه آن، نقاطی را که روی ما بسته‌اند، باز کنیم. این کار استقلال ما را رقم می‌زند. ما به‌دنبال گوگل ملی هستیم، حدود 60 سرویس در گوگل به روی ما بسته است، بنابراین باید بتوانیم در داخل، جای خالی این خدمات را پر کنیم و بخش مهمی از استقلال را در فضای مجازی داشته باشیم». به پشتوانه همین صحبت‌ها بود که «شورای راهبری موتور جست‌وجوی بومی» شکل گرفت. شورایی که قرار بود از نمایندگان پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات، سازمان فناوری اطلاعات ایران، سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی و سه عضو به نمایندگی بخش خصوصی و نمایشگاهی تشکیل شود و به گفته محمود واعظی، وظایفی همچون انسجام و جهت‌دهی، هدایت و راهبری پروژه‌های موتور جست‌وجوی بومی برای شبکه ملی اطلاعات با پشتیبانی کامل از خط و زبان فارسی، خدمات جست‌وجوی دولت الکترونیک و درگاه مجتمع‌سازی خدمات فناوری اطلاعات را بر عهده داشته باشد.

جایگزین‌هایی برای گوگل

فقط ایرانی‌ها نیستند که به پیدا کردن جایگزینی برای گوگل فکر می‌کنند. همه کشورهای جهان هر کدام به شیوه خود تلاش می‌کنند جایگزین‌های ویژه‌ای برای گوگل و ابزارهایش پیدا کنند. آنها اعتقاد دارند یک خاموش شدن ساده پنج‌دقیقه‌ای که کارکرد گوگل را متوقف کند، می‌تواند خسارتی چند‌میلیارد‌دلاری در سطح جهان به بار بیاورد. همین تفکر سبب شده تا بخش زیادی از متخصصان حوزه نرم‌افزاری به فکر ایجاد جایگزین‌هایی برای گوگل و ابزارهایش باشند. این متخصصان فقط به موضوع انحصار گوگل فکر نمی‌کنند و به مواردی دیگر مانند امنیت اطلاعات هم توجه نشان می‌دهند. برای مثال، آنها موتور جست‌وجوی DuckDuckGo را به‌جای جست‌وجوگر گوگل پیشنهاد می‌کنند. به باور این متخصصان، DuckDuckGo نه‌تنها جست‌وجوهای ما را خصوصی نگه می‌دارد، بلکه امکانات اضافی دیگری نیز در اختیارمان می‌گذارد که به یک بار استفاده، می‌ارزد. همچنین، Fast Mail یک سرویس مستقل پولی است که تقویم و پشتیبانی از مخاطبان در همه دستگاه‌ها را نیز شامل می‌شود. این سرویس ایمیل، با استفاده از یکپارچه‌سازی ابزارهای رمزنگاری PGP، چندین راه برای دریافت ایمیل رمزگذاری‌شده و قابل‌اعتماد را در اختیار کاربرانش قرار می‌دهد. البته، گزینه‌های ایمیل خصوصی‌تر مانند ProtonMail و Tutanota نیز فعالیت دارند که هر دو به‌طور پیش‌فرض رمزگذاری می‌شوند اما رایگان نیستند و خرید اشتراک ایمیل برای ایرانیان بسیار گران تمام می‌شود. البته این در شرایطی است که اینترنت بین‌الملل نیز با اختلال روبه‌رو نباشد. در سوی دیگر ماجرا، پلت‌فرم Vimeo به‌عنوان جایگزین یوتیوب پیشنهاد شده است. این پلت‌فرم هم برای برخی خدماتش با پرداخت هزینه فعال می‌شود و استفاده از برخی امکانات دیگر آن، رایگان است. طبیعی است که این سرویس هم از نظر محتوا و ویدئوها، به کاملی یوتیوب نیست. در این زمینه هم یک راهکار ارائه شده که بر اساس آن، برای تماشای فیلم‌هایی که فقط در یوتیوب منتشر شده‌اند، می‌توان آنها را از طریق DuckDuckGo جست‌وجو کرد. سرویس دیگری که می‌توان به‌جای ابزارهای گوگل مورد استفاده قرار داد، Resilio Sync است که برای ذخیره‌سازی، پشتیبان‌گیری و اشتراک فایل‌ها به کار می‌رود. این نرم‌افزار برای طیف گسترده‌ای از سیستم‌عامل‌ها و دستگاه‌ها در دسترس قرار دارد. مخاطبان و کاربران متخصص، آی‌اُ‌اس را جایگزین مناسبی برای اندروید می‌دانند که به‌صورت کامل در اختیار گوگل است. این سیستم‌عامل به‌طور پیش‌فرض با استفاده از iMessage، پیام‌های رمزگذاری‌شده را ارائه می‌دهد. در سوی دیگر، OpenstreetMap جایگزینی برای گوگل مپ به‌شمار می‌رود که به‌عنوان یک سرویس رایگان، با استفاده از نشانی اینترنتی www.openstreetmap.org در دسترس کاربران قرار دارد. از سافاری و فایرفاکس هم به‌عنوان مرورگرهای جایگزین گوگل کروم یاد می‌شود. سافاری نخستین مرورگر بزرگی بود که به‌عنوان یک گزینه جست‌وجوی خصوصی با DuckDuckGo ساخته شد، اما به‌صورت انحصاری متعلق به شرکت اپل بود و برای استفاده از آن نیاز به دستگاهی از این مجموعه وجود دارد. فایرفاکس هم یک مرورگر متن‌باز به‌شمار می‌رود که با دستگاه‌های دیگر بیشتر سازگار است. مرورگرهای دیگری هم مانند Vivaldi وجود دارند که برای کاربران بسیار مناسب است. گوگل یک سرویس میزبانی وب در زمینه وبلاگ دارد که با عنوان «بلاگر» معروف شده و بر این مبنا، افرادی که در مخالفت جدی با گوگل قرار دارند، پلت‌فرم Ghost را پیشنهاد می‌دهند. به گفته آنها، این پلت‌فرم از سوی نهادهای غیردولتی اداره می‌شود، بنابراین نمی‌توان آنها را ردیابی کرد. بر این مبنا، همه سرویس‌های گوگل، یک جایگزین قوی در سطح جهان پیدا کرده‌اند، اما کاربران ایرانی فقط تا زمانی می‌توانند از این سرویس‌ها استفاده کنند که اینترنت بین‌الملل را در دسترس داشته باشند.

سلطه بر اینترنت

اگرچه تفکر گوگل‌ستیزی در بسیاری از کشورهای جهان وجود دارد و مسئولان ایرانی هم همه تلاش خود را به کار گرفته‌اند تا دسترسی کاربران ایرانی به گوگل را محدود کنند، اما جدیدترین آمارهای منتشر‌شده نشان می‌دهد گوگل همچنان پادشاه اینترنت است و اگر قرار باشد جایگزینی برای این برند ارتباطاتی پیش‌بینی شود، باید با این پادشاه به مقابله پرداخت. بر اساس داده‌های کلادفلر که به‌تازگی منتشر شده، گوگل محبوب‌ترین سرویس اینترنتی جهان به‌شمار می‌رود و پس‌از آن فیس‌بوک، اپل و مایکروسافت قرار دارند. جالب اینکه ChatGPT حتی در بین ۱۰ سرویس برتر هم دیده نمی‌شود. خالق اندروید همچنین دارای «پرترافیک‌ترین روبات تاییدشده» (GoogleBot)، برترین موتور جست‌وجو و پرکاربرترین مرورگر وب (کروم) است. یافته‌های کلادفلر همچنین نشان می‌دهد که دستگاه‌های اندرویدی، ۶۵ درصد از ترافیک آنلاین را به خود اختصاص داده‌اند، درحالی‌که سهم iOS باقی‌مانده این مقدار است. البته این آمار بسته به منطقه تفاوت زیادی دارد و نفوذ سیستم‌عامل کوپرتینویی‌ها در برخی نواحی به ۷۰ درصد می‌رسد. در ایالات‌متحده، آی‌اُ‌اس حدود ۵۶ درصد از ترافیک موبایل را در اختیار دارد. یکی از اصلی‌ترین دلایل رشد اینترنت در سال 2025، افزایش استفاده از استارلینک در سراسر جهان بوده است. در شرایطی که اینترنت ماهواره‌ای استارلینک نرخ رشد 3 /2برابری را در سال 2025 تجربه کرد، اسپیس ایکس هم با پرتاب ده‌هزارمین ماهواره خود تلاش کرد رکورد بزرگی را در ایجاد دسترسی به اینترنت به ثبت برساند. در چنین شرایطی، درآمد گوگل هم در سه ماه، رکورد عجیب‌وغریبی را به ثبت رسانده و به 102 میلیارد دلار رسیده است. بر اساس آماری که از عملکرد مالی سه ‌ماه سوم سال 2025 گوگل منتشر شده، این برند یک رکورد تاریخی ثبت کرده و قدرت خود را در بازار هوش مصنوعی و خدمات ابری به رخ کشیده است. این شرکت موفق شد در بازه زمانی جولای (تیر و مرداد ۱۴۰۴) تا سپتامبر (شهریور و مهر ۱۴۰۴)، به درآمد 3 /102 میلیارد‌دلاری دست یابد که برای نخستین‌بار در تاریخ این شرکت، از مرز ۱۰۰ میلیارد دلار عبور کرد. درآمد آلفابت، مادر گوگل، نسبت به مدت مشابه سال گذشته که 3 /88 میلیارد دلار بود، حدود ۱۶ درصد رشد داشته است. سود عملیاتی شرکت در این دوره 23 /31 میلیارد دلار و سود خالص آن 98 /34 میلیارد دلار اعلام شده و این در حالی است که سال گذشته این عدد 3 /26 میلیارد دلار بود. سوندار پیچای، مدیرعامل گوگل، که عملکرد این دوره را بی‌نظیر توصیف کرده، اعتقاد دارد استراتژی جامع این شرکت در زمینه هوش مصنوعی، رشد چشمگیری در تمام بخش‌ها ایجاد کرده است. به گفته او، ویژگی‌های جدیدی مانند AI Overviews و AI Mode در جست‌وجوی گوگل با سرعتی بی‌سابقه ارائه شده‌اند و همچنین الگو‌های هوش مصنوعی گوگل اکنون قادر به پردازش هفت میلیارد توکن در دقیقه هستند و اپلیکیشن جمینای، بیش از ۶۵۰ میلیون کاربر فعال ماهانه دارد. این در شرایطی است که گوگل کلاد نیز در سریع‌ترین شکل ممکن پیشرفت کرده و اکنون 1۵۵ میلیارد دلار قرارداد را در آستانه انعقاد دارد. همچنین، تعداد اشتراک‌های پولی گوگل ازجمله گوگل وان و یوتیوب پریمیوم، از ۳۰۰ میلیون کاربر عبور کرده که در نوع خود قابل‌توجه است. از این موارد که بگذریم، درآمد تبلیغات یوتیوب در سه‌ ماه سوم سال 2025 به 26 /10 میلیارد دلار رسید که نسبت به عدد 92 /8 میلیارددلاری سال گذشته، افزایش قابل‌توجهی را نشان می‌دهد. بخش خدمات ابری گوگل هم با رشدی بی‌نظیر، 15 میلیارد دلار درآمد کسب کرد. این درآمدها، جدا از درآمدهایی بود که به وسیله حق اشتراک، پلت‌فرم‌ها، سخت‌افزارها، فروشگاه‌های نرم‌افزار و درآمدهای غیرآگهی در یوتیوب به دست آمد. این اعداد و ارقام نشان می‌دهد اگر قرار باشد جای گوگل با پلت‌فرم‌های داخلی پر شود، باید سرمایه‌گذاری‌های عمیق‌تری انجام شود که به نظر می‌رسد اکنون از شرایط مالی و اقتصادی ایران خارج است.