قلعه هاروارد

آسیه اسدپور/ نویسنده نشریه 

بریتانیای پس از جنگ، رمقی در تن نداشت و سقوط شریان نفتی‌اش در خلیج فارس، سلطنت را تا مرز ورشکستگی ارزی پیش برده بود. همزمان، در تهران تانک‌ها زیر آفتاب سوزان 28 مردادماه بر سنگفرش‌ها رژه می‌رفتند تا دولت محمد مصدق را سرنگون کنند. اما این تراژدی بین‌المللی صدها فرسنگ دورتر، در اتاق‌های دربسته لانگلی، لندن و تالارهای مبادلات مالی رقم می‌خورد؛ جایی که سهام شرکت نفت انگلیس و ایران پیش از آنکه نخستین گلوله شلیک شود، جهشی جنون‌آمیز و غیرعادی را ثبت می‌کرد. «معامله‌گران سایه»، با دسترسی به اسناد فوق‌محرمانه عملیات آژاکس، سودهای بادآورده‌ای به جیب می‌زدند. اما معمولاً تاریخ، رازدار خوبی نیست. 58 سال بعد، سه اقتصاددان در دانشگاه‌های کلمبیا و ماساچوست تصمیم گرفتند این راز را از خاک بیرون بکشند و با رگرسیون‌های مدرن پرده از آن بردارند؛ و نتیجه کار آنان بر کاغذهای خاکستری نشریه‌ای منتشر شد که ۱۴۰ سال است نبض حیات اقتصادی جهان را در سکوت اداره می‌کند؛ در «فصلنامه اقتصاد». آنها نشان دادند در فاصله تنها چهار روز پس از تایید محرمانه فرمان کودتا در کاخ سفید و خیابان داونینگ، ارزش بازاری این غول نفتی بیش از ۹ درصد و در فاصله ۱۶ روز تا آغاز حکومت نظامی، بیش از ۱۳ درصد فراتر از هرگونه روند طبیعی بازار اوج گرفته بود. این نخستین‌بار بود که جهان بر مبنای ریاضیات ثابت می‌کرد ارزش ریالی یک دسیسه سیاسی در بورس‌های بین‌المللی، چند دلار قیمت می‌خورد. دسیسه‌ای که افشای آن قطعاً معجزه یک کودتا نبود، بلکه در ماهیت مجله‌ای نهفته بود که ردپای ریاضی‌وار رانت، تبانی و انحصار تاریکخانه‌های اقتصاد و سیاست را به رسمیت شناخت. فصلنامه‌ای که از پاییز دلگیر سال ۱۸۸۶ تا به امروز، قلعه استوار هاروارد در برابر پرسش‌هایی اگزیستانسیال است.

آغاز یک امپراتوری

در پاییز سال ۱۸۸۶ در کمبریج ماساچوست، علم اقتصاد چون کودکی سرگردان بود. متفکران برجسته آن روزگار، چهارچوب مشخصی برای فهم مناسبات فزاینده صنعتی نداشتند. اما از میان آنها، چارلز فرانکلین دانبار، که پیش از رسیدن به کرسی اقتصاد سیاسی هاروارد سال‌ها نبض روزنامه‌نگاری تجاری را در نشریات بوستون در دست داشت، دید که عصر حکمرانی نظری و تکرار فرمول‌های کتابی آدام اسمیت به پایان رسیده است. سرمایه‌داری نوظهور با خطوط موازی راه‌آهن، تراست‌های عظیم نفتی و تلاطم‌های وحشیانه بازار پول، پدیدار شده بود و این در حالی بود که دانشگاه‌ها هنوز در حال تکرار مقوله‌های انتزاعی قرون گذشته بودند. بنابراین در اکتبر ۱۸۸۶، با نگارش سرمقاله تاریخی «واکنش در اقتصاد سیاسی»، «فصلنامه اقتصاد» را بنا نهاد. پیام او در آن مقاله، رادیکال و شفاف بود: زمان تکرار اصول خشک مکتب کلاسیک گذشته و اقتصاد باید علمی استقرایی، تحلیلی و متکی بر رصد واقعیت‌های انضمامی بازار شود. بیانیه‌ای که تا آغاز قرن بیستم حفظ شد و بعد به‌عنوان یک دژ فکری به فرانک ویلیام تاسگ رسید. تاسگ، مردی سخت‌گیر، کم‌حرف و غیرمنعطف بود، اما در چهار دهه، فرهنگ داوری سخت و بی‌رحمانه را پایه‌گذاری کرد. او استانداردهایی را شکل داد که شالوده اعتبار امروزین این فصلنامه هستند. در دوران او، مقالات نامدارترین استادان اقتصاد، در صورت نبود استدلال منسجم یا اتکا به لفاظی، بدون هیچ ترحم یا پارتی‌بازی رد می‌شد و دلخوری آنها نیز برای او اصلاً مهم نبود. او معتقد بود یک مقاله اقتصادی نباید صرفاً اثباتی ریاضی از بدیهیات باشد، بلکه باید به یک مسئله بنیادین انسانی در دنیای مادی پاسخ دهد. استراتژی که مجله را از گزند دعواهای ایدئولوژیک چپ و راست مصون داشت و چهارچوبی ساخت که بعدها شالوده تمام الگو‌سازی‌های مدرن شد.

بازار لیموها

این فصلنامه در دهه‌های پس از جنگ جهانی دوم، خاستگاه مقالاتی شد که جهت‌گیری‌ها را در سراسر علم اقتصاد تغییر دادند. نخستین نقطه عطف آن هم در فوریه ۱۹۵۵ رخ داد؛ زمانی که هربرت سایمون با انتشار مقاله انقلابی «الگویی رفتاری از انتخاب عقلانی»، مفهوم انسان اقتصادی با عقلانیت کامل را در هم شکست و مفهوم «عقلانیت محدود» را پایه گذاشت؛ اثری که راه را برای تولد علوم شناختی و روان‌شناسی اقتصادی هموار کرد و نام او را در زمره برندگان نوبل ۱۹۷۸ نشاند. اما هنوز جامعه علمی از پس‌لرزه‌های مقاله سایمون بیرون نیامده بود که دقیقاً یک سال بعد در فوریه ۱۹۵۶، نوبت به رابرت سولو رسید. او در شماره نخست دوره هفتادم، با انتشار «مشارکتی در نظریه رشد اقتصاد»، ساختار انباشت سرمایه و نقشه پیشرفت تکنولوژیک را با ریاضیات در هم آمیخت. سولو با پیوند زدن ظریف معادلات ریاضی به واقعیت‌های عینی کارخانه‌ها نشان داد، تجمیع سرمایه فیزیکی و افزایش نیروی کار به‌تنهایی نمی‌تواند رشد بلندمدت یک کشور را تضمین کند، زیرا بازدهی نهایی آن نزولی است. اما آنچه رفاه ملل را ضمانت می‌کند، متغیری ناشناخته است که بعدها «باقی‌مانده سولو» یا عامل پیشرفت تکنولوژیک و نوآوری نام گرفت. البته شگفت‌آورترین نبرد تحریریه‌ای این فصلنامه در آگوست ۱۹۷۰ به بار نشست؛ روزی که مقاله «بازار لیموها: نااطمینانی کیفیت و سازوکار بازار» از جرج آکرلوف در شماره سوم دوره هشتادوچهارم فصلنامه چاپ شد. ماجرای پذیرش این مقاله یکی از دراماتیک‌ترین‌های تاریخ علم است: آکرلوف، این مقاله را برای دو مجله بزرگ دیگر ازجمله «بررسی اقتصادی آمریکا/  AER» فرستاده بود، اما داوران با خشمی آمیخته به تمسخر آن را رد کرده و نوشته بودند که اگر این استدلال درست باشد، «کل علم اقتصاد و دست نامرئی آدام اسمیت باطل خواهد شد!». اما فصلنامه اقتصاد با چاپ آن جسارت انتقاد از تئوری‌های قبل را عادی‌سازی کرد. آکرلوف در این مقاله، با تکیه بر بازار خودروهای کهنه و لیمو (اصطلاح عامیانه آمریکایی برای خودرو‌های اسقاطی پرعیب) نشان داد وقتی خریدار از کیفیت واقعی کالا بی‌خبر باشد و تنها فروشنده عیب آن را بداند، عدم تقارن اطلاعات، باعث می‌شود کالاهای باکیفیت به‌تدریج از بازار حذف شوند و درنهایت بازار با یک «انتخاب نامساعد» فلج شود و فرو بپاشد. مفهومی که بعدها توضیح داد چرا در بازارهای بیمه، اعتبار و کار، ناتوانی در تشخیص کیفیت، مبادله را منجمد می‌کند و درنهایت با مقاله سال ۱۹۷۳ مایکل اسپنس درباره «علامت‌دهی در بازار کار» مسیر نوبل ۲۰۰۱ را برای آکرلوف هموار کرد. اما این تنها دستاورد آن نبود. نسخه‌های بعدی همین منطق، در پژوهش شلومو بنارتزی و ریچارد تالر در سال ۱۹۹۵ درباره ««زیان‌گروی کوته‌بینانه و معمای حق بیمه سهام»، یکی از دیرپاترین معماهای وال‌استریت را حل کردند. آنها اثبات کردند چرا سرمایه‌گذاران با رفتارهای غیرعقلانی خود بازدهی سهام را در بلندمدت از اوراق قرضه بالاتر نگه می‌دارند؛ جهشی شگفت‌انگیز که تالر را هم به نوبل اقتصاد ۲۰۱۷ رساند. سیلی از نظریه‌پردازی‌های انتزاعی که پژوهشگران آن با طوفان‌های فکری و ریاضی‌سازی ثابت کردند که چگونه اطلاعات پنهان و محاسبات سودجویانه می‌تواند حتی سرنوشت حکومت‌ها را پشت درهای بسته تغییر دهد.

معمای سرنگونی مصدق

وقتی در آگوست ۲۰۱۱، مقاله تکان‌دهنده «کودتاها، شرکت‌ها و اطلاعات محرمانه» منتشر شد، مرزهای میان اقتصاد مالی، تاریخ اطلاعات و روابط بین‌الملل عملاً درهم شکست. پژوهش آرین‌دراجیت دوبه، ایتن کاپلان و سورش نایدو، یکی از تاریک‌ترین نقاط پیوند وال‌استریت، سیتی لندن و دستگاه‌های اطلاعاتی جهان در جریان کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ ایران بود. آنها، با استفاده از اسناد از طبقه‌بندی خارج‌شده سازمان سیا و وزارت امور خارجه بریتانیا، ماتریسی دقیق از زمان‌بندی تصمیم‌گیری‌های پشت‌پرده تدوین کردند. نقطه عطف محاسبات آنان، مقطع امضای فوق‌محرمانه فرمان مداخله و سرنگونی دولت مصدق به‌دست دوایت آیزنهاور و وینستون چرچیل بود؛ تاریخی که تا دهه‌ها از دید افکار عمومی و نهادهای رسمی پنهان ماند. این سه پژوهشگر با استفاده از متدولوژی دقیق «مطالعه رویداد»، روند قیمت و دادوستد سهام شرکت نفت انگلیس و ایران را که بعدها بریتیش پترولیوم نامیده شد، در بورس لندن واکاوی کردند. نتایج پردازش داده‌ها، تکان‌دهنده و خیره‌کننده بود: در فاصله چهار روز پس از تایید محرمانه فرمان کودتا، بازدهی غیرعادی تجمعی سهام شرکت نفت انگلیس و ایران به بیش از ۹ درصد رسید. با نزدیک شدن به موعد اجرای عملیات آژاکس، این بازدهی غیرعادی در یک بازه زمانی 16روزه از مرز ۱۳ درصد عبور کرد و این ارقام نشان دادند سوداگران و دارندگان رانت اطلاعاتی، پیش از آنکه حتی نخستین تانک در میدان بهارستان ظاهر شود یا مصدق در محاصره نظامی قرار بگیرد، با دسترسی به اسناد سری در حال بلعیدن سهام ارزان‌قیمت شرکتی بودند که با ملی شدن نفت دارایی‌هایش مصادره شده بود. دوبه، کاپلان و نایدو با طراحی یک آزمون معکوس ثابت کردند که بخش اعظم سودهای کلان بادآورده در بازارهای سهام، نه در روزهای پس از موفقیت عملیات نظامی، بلکه دقیقاً در روزهای امضای محرمانه فرامین سری کسب شده بود؛ یافته‌ای که خط بطلانی بر ادعای خنثی بودن بازارهای مالی در جریان بحران‌های ژئوپلیتیک شد.

دومینوی نخبگان ایرانی

در سال‌های اخیر، در میان پیشگامان اقتصادی و پژوهشگران برتر جهان، اقتصاددانان ایرانی یا سایر نخبگان ایرانی محافل آکادمیک بین‌المللی، برخی از درخشان‌ترین پژوهش‌های صفحات این مجله را به امضای خود رسانده‌اند؛ آثاری که به ستون‌های نظریه‌پردازی کاربردی در جهان تبدیل شده‌اند. یکی از شاخص‌ترین این نمونه‌ها، مقاله‌ای است که از سوی علیرضا طاهبازصالحی، استاد دانشگاه نورث‌وسترن، با عنوان «شوک‌های تولید و شبکه‌های ورودی-خروجی: شواهدی از زمین‌لرزه بزرگ شرق ژاپن» در سال ۲۰۱۹ در شماره 134 «فصلنامه اقتصاد» منتشر شد. طاهبازصالحی در همکاری با واسکو کاروالیو، نیرمال نیکشیت و کنسوکه ساساهارا، نشان داد چگونه یک شوک طبیعی ناگهانی در ژاپن از طریق زنجیره به‌هم‌پیوسته تامین تولیدکنندگان به سراسر جهان سرایت می‌کند و چگونه یک گلوگاه تولیدی کوچک می‌تواند به شکل دومینووار تکثیر شده و ماه‌ها بعد خطوط تولید خودروسازان بزرگ در دیترویت و آلمان را متوقف کند. پژوهشی که در دوران همه‌گیری کرونا و فلج شدن زنجیره جهانی تامین تراشه‌ها، به سند مرجع کاخ سفید و فدرال‌رزرو برای بازنویسی استراتژی‌های صنعتی تبدیل شد. و هم‌راستا با این موج، امیر کرمانی، اقتصاددان دانشگاه کالیفرنیا در برکلی، با انتشار مقاله ساختاری «ارزش دارایی، وثیقه‌گذاری و استقراض شرکت‌ها»، اثبات کرد بازدهی سرمایه‌گذاری بنگاه‌ها تا چه اندازه عمیقاً به نقدشوندگی ثانویه دارایی‌های ملکی و وثیقه‌ای آنان وابسته است. نظریه‌ای که سازوکار پشت‌پرده حباب‌های دارایی را در بازارهای نوظهور و توسعه‌یافته آشکار کرد. پس از او، با شیوع جهانی بحران کرونا، محمد اکبرپور، استاد جوان طراحی بازار استنفورد، نیز در فوریه ۲۰۲۲، با انتشار پژوهشی بنیادین درباره سازوکارهای تخصیص بهینه کالا در شرایط نایابی «تخصیص کالاهای اساسی در شرایط اضطرار»، به دولت‌ها نشان داد که چگونه معیارهای رفاه اجتماعی و نرخ انتقال در طراحی الگوهای اولویت‌بندی واکسن باید بدون اتکا به سازوکار بازار عمل کند. او با طراحی الگوریتم‌های دقیق تطابق رفاهی، ثابت کرد تخصیص سهمیه‌ای بر مبنای نرخ تماس و خطر سرایت ویروس، بقای کل جامعه را به شکلی بهینه تضمین می‌کند. در کنار این پژوهشگران، پژوهش‌های دانیال لشکری در سال ۲۰۲۱ در همکاری با دیوید باکوس و دیوید اتور هم با معرفی متغیرهای درون‌زای کیفیت کالاها؛ پارادایم نحوه سنجش رفاه و ارزیابی شاخص بهای مصرف‌کننده را دستخوش دگرگونی بنیادین کرد و پژوهش‌های جواد صالحی‌اصفهانی در باب اقتصاد جمعیت و رفاه، وزن سنگین محققان ایرانی را در این نشریه مرجع به جهان نشان داد.

فرصت فردا

«فصلنامه اقتصاد»، با ورود به صد و چهلمین سال حیات خود، همچنان ساختارش را حفظ کرده است. ناشر کنونی آن انتشارات دانشگاه آکسفورد است، اما مرکز فرماندهی‌اش هرگز از کمبریج ماساچوست جابه‌جا نشده است. نشریه در حقیقت بازوی رسمی دپارتمان اقتصاد هاروارد است؛ همان دپارتمانی که دانبار در آن کرسی داشت و هنوز سردبیران را انتخاب می‌کند. هیات تحریریه آن، اینک ترکیبی از پنج عضو دائمی و ترکیبی از غول‌های اقتصاد معاصر است. ترکیبی پنج‌نفره که نماینده مکتب‌های بیرون از جریان اصلی نیستند. آنها در کنار سردبیران پیشین، کهن‌ترین نشریه تخصصی و داورانه علم اقتصاد را در ۱۴۰ جلد و نزدیک به ۵۶۰ شماره، تاکنون همراهی کرده‌اند و با احاطه بر کلان‌های اقتصاد پولی، اقتصاد کار، مالیه رفتاری و اقتصاد تاریخ، سالانه از میان بیش از دو هزار دست‌نوشته ارسالی، تنها نزدیک به 40 مقاله را به مرحله چاپ می‌رسانند؛ نرخی سخت‌گیرانه که عیار اعتبار هاروارد را در بالاترین سطح نگه می‌دارد. از سوی دیگر، آرشیو دیجیتال نشریه نیز با توسعه پلتفرم‌های آنلاین از شماره نخست تاکنون در دسترس است و نسخه‌های پیش از سال ۲۰۲۱ در جی‌استور بایگانی شده‌اند، به این معنا که متن کامل ۱۴۰ سال اندیشه اقتصادی جهان اکنون با چند کلیک قابل جست‌وجوست. اما بسیاری معتقدند، در کانون نقد ساختاری و ارزیابی معاصر «فصلنامه اقتصاد»، تقاطع تنش‌زای قدرت تحریریه، سازوکار‌های بازتولید اعتبار و مواجهه با تحولات فناورانه‌ای قرار دارد که در سال ۲۰۲۶ این نشریه کهنسال را در کانون پرسش‌های بنیادین پیرامون حاکمیت علمی قرار داده است. در لایه نخست، مدیریت جریان علم در این نشریه از سوی رابرت بارو، لارنس کتز، آندری شلیفر، نیتن نان و استفانی استانچِوا هدایت می‌شود که اگرچه از توطئه‌های عمدی به دورند، اما با اتکا به نرخ رد بالای ۶۰ درصد و شبکه‌های فکری هم‌سنخ، ناخودآگاه استانداردهای شناختی و زبانی خاصی را تحمیل می‌کنند که پژوهش‌های خارج از این دایره بسته را به حاشیه می‌راند. انحصار ساختاری که با عارضه خطرناک «کارتل‌های استناد» پیوند می‌خورد؛ جایی که شاخص‌های ارجاع به ابزاری برای متورم کردن رتبه‌ها مبدل شده و نظام پاداش دانشگاهی، پژوهشگران را به سوی هم‌شکل ‌شدن سوق می‌دهد تا اعتبار برند به‌جای محتوا اصالت یابد. در کنار این بحران استناد، ظهور پیش‌نویس‌های آنلاین (مانند مقالات NBER) و رسوخ AI که هزینه‌های تولید متن را به صفر می‌رساند، می‌تواند سنت دیرپای انتشار فصلی را زیر سوال برده و نشان دهد که چگونه ساختار سنتی نشریات در مواجهه با سیلاب محتوای الگوریتمی دچار بحران ظرفیت شده‌اند؛ چالش‌هایی بنیادین که برخی آن را کوچک می‌دانند و باور دارند اعتبار QJE چون نه حاصل انحصار چاپ، که محصول ایجاد یک زبان مشترک در جامعه جهانی اقتصاد است، تا چند دهه دیگر این فصلنامه را همچنان در نوک قله نگه خواهد داشت. درحالی‌که برخی دیگر تاکید می‌کنند که این فصلنامه نیاز دارد تا با شفاف‌سازی آمار درونی تحریریه، گشودن درهای خود به روی اندیشه‌های خارج از دایره بسته هاروارد و جایگزینی معیارهای کیفی همچون «بازتولیدپذیری داده‌ها» به‌جای تله مکانیکی شمارش استناد، از خطر تبدیل‌شدن به یک موزه آکادمیک بوروکراتیک بگریزد؛ زیرا تداوم اقتدار ۱۴۰‌ساله این تالار علم در گرو آن است که به‌جای سنگربندی پشت سنت‌های کهن، چالش‌های ویرانگر فناوری را به فرصتی برای پیشگامی فکری تبدیل و ثابت کند که هنوز مغز متفکر و چه‌بسا خطرساز اقتصاد جهان است.