آسمان پرخطر

تحریم‌ها، صنعت هوانوردی ایران را با دشواری‌های جدی در تامین قطعات، نوسازی ناوگان و دسترسی به منابع مالی روبه‌رو کرده‌اند، اما آیا این محدودیت‌ها الزاماً به‌معنای ناایمن‌ شدن پروازهاست؟ محمود مهران‌پور، کارشناس صنعت هوانوردی، بر این باور است که میان فرسودگی ناوگان و کاهش ایمنی پروازها نمی‌توان رابطه‌ای مستقیم و قطعی برقرار کرد. به باور او، نظارت فنی، ردیابی قطعات و مسئولیت‌پذیری متخصصان همچنان نقشی تعیین‌کننده در حفظ ایمنی پروازها دارند. بااین‌حال، او راه عبور از مشکلات ساختاری صنعت را در اصلاح مدیریت، واگذاری بنگاه‌های ناکارآمد و میدان دادن به بخش خصوصی توانمند می‌داند.

♦♦♦

  تحریم می‌تواند نوسازی و تامین قطعات را دشوار و پرهزینه کند، اما در همین محیط، چه چیزی تضمین می‌کند منابع شرکت‌ها به نگهداری، آموزش و رعایت الزامات صلاحیت پروازی اختصاص یابد؟

معمولاً تصوری وجود دارد که ایمنی را در صنعت هوانوردی ایران بسیار بحرانی توصیف می‌کند، اما این تصور اشتباه است. این گزاره کاملاً درست است که تکنولوژی‌های جدید و هواپیماهای مجهز به این تکنولوژی‌ها، قدرت هوانوردی آن کشور را افزایش و ضریب‌های ایمنی را ارتقا می‌دهد. اما بحث بر سر این است که محدودیت‌ها و تحریم‌ها به‌معنای نبود ایمنی نیست. یک مثال بسیار ساده برایتان می‌آورم. بنز و ژیان دو خودرو هستند که هر دو قابلیت حرکت دارند. یک فرد می‌تواند با خودرو بنز با سرعت بالا و کیفیت عالی سواری کند، اما این به‌معنای این نیست که با ژیان نمی‌توانید سواری کنید یا ژیان ناایمن است. آن فرد با ژیان هم می‌تواند سواری کند، اما در سرعت پایین و کیفیت پایین‌تر. این به‌معنای ناایمنی مطلق نیست. فرد می‌تواند با سرعت 220 کیلومتر در ساعت با بنز سواری کند، اما همان فرد می‌تواند برای ایمنی بیشتر با سرعت 60 کیلومتر در ساعت، با ژیان هم سواری کند. مسئله بر سر ایمنی هواپیماها هم تا حدودی شبیه به این موضوع است. تحریم‌ها و محدودیت‌ها به‌معنای این نیست که صنعت هوانوردی، ایمنی ندارد یا ناایمن است. در همین دو جنگ تحمیلی اخیر، تمام رادارهای کشورمان از بین رفت، اما پروازها در میان دو جنگ تحمیلی و بعد از جنگ انجام شد. یعنی هواپیما از روی باند به‌صورت ایمن بلند شد و به‌صورت ایمن به مقصد رسید. اگرچه تعداد پروازها کم شده است یا کیفیت ناوگان هواپیمایی نسبت به قبل کاهش یافته، اما مسئله ایمنی فراتر از این موارد است و به‌واسطه و تلاش مدیران و متخصصان صنعت هوانوردی ایران همچنان در سطحی مطلوب است. بگذارید برای فهم این مسئله، اندکی بیشتر برایتان مسئله را ساده کنم. شما اگر در فصل تابستان خودرویی داشته باشید و بخواهید از تهران به کرج بروید و برف‌پاک‌کن خودرو شما خراب باشد، آیا با این خودرو به کرج نمی‌روید؟ مطمئناً خراب شدن برف‌پاک‌کن به‌معنای حرکت نکردن خودرو یا مشکل موتور خودرو نیست و شما با همان خودرو در فصل تابستان به مسیرتان ادامه می‌دهید. ایمنی صنعت هوانوردی در ایران برخلاف برخی ادعاها، وضع نگران‌کننده یا هراس‌انگیزی ندارد. زمانی که لاستیک خودرو پنچر می‌شود، شما با زاپاس آن را تعویض می‌کنید یا به تعمیرکار مراجعه می‌کنید و لاستیک را تعمیر یا تعویض می‌کنید. در صنعت هوانوردی نیز چنین سازوکارهایی حاکم است. فرض کنید اگر توالت یک هواپیما خراب باشد، آیا این مورد به‌تنهایی به‌معنای پایین‌آمدن ایمنی هواپیماست؟ خیر، دست‌اندرکاران هواپیما تاکید می‌کنند که توالت هواپیما خراب است و مسافران از آن استفاده نکنند، اما هواپیما همچنان ایمن است. تصور عوام از تحریم‌ها یا محدودیت‌ها شاید به این معنا باشد که اثر مستقیم و سریع تحریم‌ها و محدودیت‌ها، ایمنی را مخدوش می‌کند، اما این تصور اشتباه است. یک خلبان یا سایر دست‌اندرکاران یک هواپیما جانشان را دوست دارند و کارشناسان زبده و متخصص صنعت هوانوردی قبل از هر پرواز تمام موارد فنی را چک می‌کنند و بعد از تایید همه این موارد، پروازها انجام می‌شود. صنعت هوانوردی ایران در شرایط تحریم شدید قرار دارد، دسترسی‌های مستقیم به قطعات هواپیمایی ندارد، اما متولی صنعت هوانوردی یعنی سازمان هواپیمایی کشوری در زمینه مسائل فنی هواپیما یا ایمنی پروازها برخورد سخت‌گیرانه دارد. تحریم‌ها هزینه‌های شدید روی صنعت هوانوردی ایجاد می‌کند، اما چه‌بسا در صنعت هوانوردی بعد از تحریم‌ها و محدودیت‌ها، سخت‌گیری‌های فنی برای ایمنی پروازها بیشتر انجام می‌شود. برخی از مطالعات جهانی نیز همین گزاره را تایید می‌کنند. در صنعت هوانوردی، عامل انسانی، تعیین‌کننده است. عامل انسانی در کاهش سانحه یا افزایش سانحه می‌تواند اثرگذار باشد. سوانح هواپیمایی در ایران در سال‌های گذشته بیشتر ناشی از عوامل انسانی بوده است. خطای انسانی همواره اثرگذار بوده است. قطعاً تحریم‌ها و محدودیت‌ها روی صنعت هوانوردی اثرگذارند، اما سیاست‌گذاران و مدیران صنعت هوانوردی ایران در سال‌های اخیر، نسبت به ایمنی و کنترل پروازها متناسب با شرایط جدید، سخت‌گیری‌های بیشتر در ایمنی پروازها اعمال کرده‌اند. کاملاً درست است که صنعت هوانوردی ایران نسبت به تکنولوژی و دانش روز در صنعت هوانوردی عقب است، اما مسئولیت‌پذیری مدیران بخش خصوصی یا صنعت هوانوردی تاکید روی این مسئله است که آنها در زمینه ایمنی اهمال‌کاری نمی‌کنند، بلکه به دلیل محدودیت‌ها، شرایط را سخت‌گیرانه‌تر کرده‌اند. در شرایط کنونی، قطعات با هزینه بالا در اختیار صنعت هوانوردی قرار می‌گیرد، اما در بحث ایمنی پروازها صلاحیت‌ها و نظارت‌ها بسیار تشدید شده است.

  آیا اثر تحریم‌ها می‌تواند در بحث‌های صلاحیت پرواز یا نظارت پروازی تاثیر بگذارد؟

مدیران عامل شرکت‌های هواپیمایی یا مدیران ایرلاین‌ها همه باید به تایید و صلاحیت سازمان هواپیمایی کشوری برسند. نظارت‌ها در زمینه مدیریت صلاحیت پرواز در ایران بسیار سخت‌گیرانه و نظارت‌ها شدید است. اجرا و نحوه برخورد با تخلفات هوایی نیز بسیار شدید است. ایرلاین‌ها مسافرکِشی می‌کنند، اما مسافرکُشی نمی‌کنند. وضع ایمنی در ایران یا هر کجای جهان، علاوه‌بر ملاحظه‌های تجاری در صنعت هوانوردی، به موضوع‌های وجدانی و اخلاقی هم برمی‌گردد. نتیجه‌گیری‌های کلی نسبت به اثر تحریم‌ها بر ناایمن‌ شدن پروازها درست نیست. بسیار ساده‌انگارانه است که یک‌بعدی به این موضوع نگاه کنیم. بهتر است همه‌جانبه به این موضوع بنگریم. مسائل اخلاقی و انسانی فراتر از مسائل تجاری و اثر تحریم‌هاست. اگرچه صنعت هوانوردی ایران ناشی از تحریم‌ها و محدودیت‌ها، از دسترسی به امکانات محروم و تهیه و تامین قطعات هواپیمایی سخت و پرهزینه است، اما ایمنی شهروندان در پروازها اولویت نخست بوده و اهمیت بسیار دارد. تصور افکار عمومی این است که برخی از دست‌اندرکاران صنعت هوانوردی به خاطر پول حاضرند امنیت همه شهروندان را به خطر بیندازند، اما به باورم این گزاره بسیار اشتباه است. نگاه صنعت هوانوردی به پروازها کاملاً اخلاقی و وجدانی است. در هر پروازی که از باند بلند می‌شود، تمامی قوانین و مقررات، نظارت‌ها، صلاحیت‌ها و خدمات و نظارت‌ها اعمال می‌شود. تمام این نظارت‌ها و صلاحیت‌ها قبل از پرواز، حین آن و بعد از پرواز هم مکتوب می‌شود و هم در جعبه سیاه ضبط و ثبت می‌شود. اگر در احتمال بسیار پایین هم هواپیمایی از لحاظ فنی مشکل داشته باشد، اجازه پرواز از سوی مسئول پرواز صادر نمی‌شود. قبل از پرواز، تمامی امور فنی پرواز کاملاً چک و بررسی می‌شود و اگر از لحاظ فنی پروازی مشکل داشته باشد، انجام نمی‌شود. صنعت هوانوردی در ایران کاملاً مانیتور می‌شود و این نظارت بسیار سخت‌گیرانه است. البته این به‌معنای نبود خطای انسانی نیست. خطای انسانی همواره در هر موردی یا هر رویه‌ای امکان‌پذیر است، اما موضوع بر سر این است که نسبت به صنعت هوانوردی در ایران نگاه‌ها نباید سوگیرانه باشد. دست‌اندرکاران، مسئولان و مدیران صنعت هوانوردی در ایران کاملاً فنی، انسانی، اخلاقی و با رعایت قوانین و مقررات به موضوع پرواز می‌نگرند و تمام تلاش خود را انجام می‌دهند که از بروز سانحه‌ها جلوگیری کنند. در این زمینه بهتر است شهروندان نیز نگاه بدبینانه یا سوءظن نداشته باشند.

  ممکن است از ناحیه تحریم‌ها یا محدودیت‌ها درنهایت قطعات یا لوازم پرمخاطره در اختیار صنعت قرار گیرد و همین مسئله در ایمنی پروازها هم اثر بگذارد؟

در صنعت هوانوردی ایران باید با مستندات صحبت کنیم. در صنعت هوانوردی ایران تمامی قطعات هواپیمایی از زمان ساخت آنها تا دوره مصرف و انتقالشان، ثبت و ضبط می‌شود و تمامی قطعات شماره سریال و روند پیگیری دارند. یعنی در صنعت هوانوردی اگر بخواهید قطعه‌ای یا هواپیمایی بخرید، تمام اطلاعات آن موجود و دردسترس است. به همین دلیل شاید تحریم‌ها و محدودیت‌ها، دسترسی‌ها را سخت یا تامین قطعات اصل را پرهزینه کرده باشند، اما به‌معنای این نیست که قطعات پرمخاطره در اختیار صنعت قرار می‌گیرد. بسیاری از دسترسی‌ها همانند وام ارزان یا خرید هواپیمای نو یا قطعات اصل برای صنعت هوانوردی ایران سخت و مشکل است. اگر هواپیمای نو در دسترس نیست، به‌معنای آن نیست که ایمنی هم نیست. به باورم رسانه‌ها و به‌ویژه رسانه ملی باید در این زمینه به‌صورت فنی و کاملاً واقع‌گرایانه به این مباحث بپردازند و سوءظن‌ها و فهم نادرست را برطرف کنند.

  آیا این گزاره‌ها به‌معنای خوش‌بینی صرف نیست؟

اینکه بارها روی نظارت سخت‌گیرانه تاکید کردم، به‌معنای خوش‌بینی کامل نیست. بحث بر سر فضای تبلیغاتی است که سعی می‌کند نشان دهد صنعت هوانوردی در ایران فلج شده و پروازها در ایران بسیار ناایمن هستند. تاکید می‌کنم خرید هر قطعه در صنعت هوانوردی با شناسنامه‌ای همراه است که زمان ساخت، طول دوره مصرف و پایان عمر آن قطعه را کاملاً نشان می‌دهد. مواردی معدود یافت می‌شود که چنین وضعی نداشته باشند. مانند تولد یک کودک که از زمان به دنیا آمدن، شناسنامه دارد و همه اطلاعات این کودک تا زمانی که به مدرسه، دانشگاه یا محیط کار می‌رود، ثبت و ضبط می‌شود. قطعات هواپیما هم همین روند را طی می‌کنند. هدف تحریم‌ها در صنعت هوانوردی، آن‌طور که طراحان آن نیز مدعی‌اند، افزایش هزینه‌هاست. یعنی به‌جای نرخ معمول خرید یک قطعه، کشور و شرکت تحریم‌شده باید چند برابر آن نرخ را برای خرید قطعه، هزینه کند. صنعت هوانوردی ایران به‌دلیل شرایط تحریم و محدودیت‌های ایجادشده، علاوه‌بر اینکه نمی‌تواند هواپیمای نو بخرد، از وام‌های کلان ارزان‌قیمت نیز محروم است. بسیاری از شرکت‌های هواپیمایی در کشورهای عربی تنها با پولی اندک، هواپیماهای گران‌قیمت و به‌روز را می‌خرند. سازوکار این خریدها به واسطه استفاده از همین وام‌های ارزان‌قیمت است. متاسفانه به‌واسطه تحریم‌ها، صنعت هوانوردی از این وام‌ها محروم است و تامین مالی خرید هواپیما بسیار سخت و پیچیده شده است. البته وثیقه این وام، خود هواپیما یا کشتی است که شرکت‌ها خریداری می‌کنند. بسیاری از شرکت‌های بزرگ حمل‌ونقل هوایی یا دریایی به‌واسطه همین وام‌ها، می‌توانند هواپیما یا کشتی بخرند، وگرنه از عهده تامین مالی آن برنمی‌آیند. محروم بودن از خرید هواپیما و عدم دسترسی به وام‌های ارزان‌قیمت، فشاری فراوان روی دوش صنعت هوانوردی ایران گذاشته، اما در زمینه ایمنی شرایط اصلاً چنین نیست.

  تحریم می‌تواند نوسازی و تامین قطعات را دشوار و پرهزینه کند، چه چیزی تضمین می‌کند منابع بنگاه‌ها به آموزش و رعایت الزامات صلاحیت پروازی اختصاص یابد؟

مهم‌ترین و اصلی‌ترین امر برای رهایی از این وضع و تضمین صلاحیت‌های پروازی در شرایط تحریم، واگذاری شرکت‌ها و بنگاه‌های دولتی ناکارآمد به بخش خصوصی است. در کشورمان ایران‌ایر یا هواپیمایی آسمان به‌عنوان شرکت‌های دولتی، نماد وضع اسفباری هستند که چاره‌ای جز تغییر برای آنها نباید متصور بود. به باورم در صنعت هوانوردی باید از طبیعت بسیاری چیزها را آموخت. در طبیعت و زندگی انسان‌ها هم تولد هست و هم مرگ. در چرخه زندگی و طبیعت در کنار تولد، مرگ هم وجود دارد. یعنی هیچ تولدی در طبیعت یا زندگی انسان، بدون مرگ نیست. به همین دلیل همان‌طور که در طبیعت و زندگی، مرگ را با وجود همه تلخی‌ها و مصیبت‌هایش به‌عنوان یک حقیقت محتوم می‌پذیریم، در صنعت هوانوردی نیز با همه تلخی‌ها باید مرگ بنگاه‌های ناکارآمد را بپذیریم. البته در طبیعت و زندگی بعد از هر مرگ، تولد نیز شکل می‌گیرد. برای مثال ممکن است هر یک از ما، یکی از نزدیکان یا پدر و مادرش را از دست داده باشد، اما شاهد تولد فرزند یا نوه باشد. درست است که شرکت‌های هواپیمایی دولتی ناکارآمد در ایران به مرگ نزدیک شده‌اند، اما شرکت‌های خصوصی چابک مانند ماهان یا معراج نیز متولد شده‌اند. در صنعت هوانوردی نیز مانند طبیعت، باید تولد و مرگ را بپذیریم. سال‌ها پیش بسیاری از شهروندان موبایل نوکیا داشتند، اما در این روزها، نوکیا دیگر نامی ندارد، برندهای مختلف با کیفیت‌های بهتر، جای نوکیا را گرفته‌اند و شهروندان نیز این تغییرات را پذیرفته‌اند. بنابراین در صنعت هوانوردی قبل از هر موضوعی، باید این تغییر را بپذیریم. بخش مهندسی، نیروی انسانی، هندلینگ و کترینگ هواپیمایی ایران‌ایر یا آسمان می‌تواند برای صنعت هوانوردی مزیت باشد و صنعت هوانوردی می‌توانند از آن بهره ببرند. همان‌طور که وقتی یک نفر، مرگ مغزی می‌شود، از سایر اعضای بدن او برای نجات جان دیگر انسان‌ها استفاده می‌کنند، در صنعت هوانوردی نیز باید از سایر بخش‌هایی توانمند شرکت‌های هواپیمایی که در آستانه تعطیلی یا ورشکستگی هستند، استفاده کنیم. باید واقعیت‌ها را بپذیریم و بر مبنای پذیرش این واقعیت‌ها، تغییرات مثبت اعمال کنیم. بخش خصوصی بر مبنای شایسته‌سالاری و تخصص، مدیران خود را انتخاب می‌کند، بنابراین حضور بخش خصوصی در صنعت هوانوردی می‌تواند برای این صنعت مزیت و نشان‌دهنده تغییرات مثبت باشد. بدون واگذاری شرکت‌های دولتی ناکارآمد و حضور بخش خصوصی توانمند و متخصص، هر راهکاری به خطا می‌انجامد. همین الان در شرکت‌های هواپیمایی دولتی ببینید که بیشتر استخدام نیروی انسانی بر مبنای رابطه شکل می‌گیرد، درحالی‌که بخش خصوصی به‌دنبال نیروی ماهر، توانمند و متخصص است و بابت استخدام نیروی انسانی ماهر نیز، هزینه‌ای بیشتر پرداخت می‌کند. این بدان معناست که مدیریت در بخش خصوصی به‌واسطه تخصص و شایستگی، بهره‌ور است. بنابراین برای شکل‌گیری انگیزه مثبت و جدی در صنعت هوانوردی، راهکار اصلی حضور بخش خصوصی توانمند و متخصص است. دولت باید مسیرها را برای حضور بخش خصوصی هموار و بدنه ضعیف و ناکارآمد را نیز واگذار کند.

 با وجود تحریم‌ها و جنگ، چه چشم‌اندازی از صنعت هواپیمایی دارید؟

در زمان و شرایط جنگ، چشم‌اندازی وجود ندارد. صنعت هوانوردی ایران علاوه‌بر شرایط تحریم و محدودیت‌ها، در شرایط کاملاً جنگی به سر می‌برد، بنابراین چشم‌اندازی هم تا زمانی که جنگ به پایان نرسد، وجود ندارد. اولویت نخست دولت و حکمرانان در شرایط کنونی تامین معیشت شهروندان، رفع نیاز در زمینه امور نظامی، حفاظت از مرزهای سرزمینی و دفاع از آرمان‌هاست، به همین دلیل انتظاری بیش از این هم روا نیست.