بازار ناگزیر

بازار لوازم الکترونیکی دست دوم در ایران طی سال‌های اخیر به یکی از بخش‌های اثرگذار در زنجیره تامین تجهیزات دیجیتال تبدیل شده است؛ بازاری که رشد آن همزمان با افزایش قیمت کالاهای فناوری و کاهش توان خرید بسیاری از خانوارها شتاب گرفته است. افزایش هزینه تهیه تجهیزاتی مانند تلفن همراه، لپ‌تاپ، تبلت، تجهیزات شبکه و سایر محصولات دیجیتال باعث شده بخشی از مصرف‌کنندگان برای تامین نیازهای خود به‌جای خرید کالای نو، گزینه‌های کارکرده را انتخاب کنند. اگرچه در بسیاری از کشورهای جهان بازار کالاهای دست دوم بخشی از الگوی مصرف پایدار و اقتصاد چرخشی محسوب می‌شود، اما در ایران بخش قابل‌توجهی از تقاضا برای این کالاها، بیش از آنکه ناشی از تغییر نگرش مصرف‌کنندگان باشد، نتیجه شرایط اقتصادی و محدودیت قدرت خرید است. بااین‌حال گسترش این بازار در کنار فرصت‌هایی که برای دسترسی بیشتر کاربران به تجهیزات فناوری ایجاد کرده، چالش‌هایی نیز به همراه داشته است. از سوی دیگر تداوم رشد بازار تجهیزات کارکرده این پرسش را مطرح می‌کند که چگونه می‌توان میان نیاز جامعه به دسترسی ارزان‌تر به فناوری و ضرورت حفظ استانداردهای کیفی تعادل ایجاد کرد. حسین سادات‌حسینی، رئیس اتحادیه صنف دستگاه‌های مخابراتی، ارتباطی و لوازم جانبی تهران، با اشاره به عوامل موثر بر رشد بازار لوازم الکترونیکی دست دوم، چالش‌های موجود در این حوزه و ضرورت سامان‌دهی فرآیند عرضه این کالاها، بر این باور است که ایجاد شفافیت و استانداردسازی می‌تواند به افزایش اعتماد مصرف‌کنندگان و شکل‌گیری بازاری منظم‌تر در حوزه تجهیزات دیجیتال منجر شود.

  ♦♦♦

رشد بازار لوازم الکترونیکی دست دوم در ایران را تا چه اندازه می‌توان ناشی از کاهش قدرت خرید خانوارها دانست و چه عوامل دیگری در این روند نقش دارند؟

نمی‌توان انکار کرد که طی سال‌های گذشته نگاه بخشی از جامعه نسبت به خرید کالای دست دوم تغییر کرده و این موضوع تا حدی بیشتر پذیرفته‌ شده است، اما به‌نظر من عامل اصلی رونق این بازار شرایط اقتصادی و کاهش قدرت خرید مردم است. طی سال‌های اخیر قیمت انواع تجهیزات دیجیتال از تلفن همراه و لپ‌تاپ گرفته تا تبلت و تجهیزات شبکه به‌قدری افزایش پیدا کرده که خرید کالای نو برای بسیاری از خانوارها دشوار شده است. طبیعی است که در چنین وضعیتی بخشی از تقاضا به سمت کالاهای کارکرده برود. واقعیت این است که امروز بسیاری از مردم از روی علاقه یا ترجیح شخصی سراغ کالای دست دوم نمی‌روند، بلکه شرایط اقتصادی آنها را به این سمت سوق داده است. وقتی فاصله میان درآمد خانوار و قیمت تجهیزات دیجیتال روزبه‌روز بیشتر می‌شود افراد برای تامین نیازهای آموزشی، شغلی یا حتی استفاده‌های روزمره ناچارند گزینه‌های ارزان‌تر را انتخاب کنند.

البته این به آن معنا نیست که بازار کالاهای دست دوم کارکرد مثبتی ندارد. اتفاقاً این بازار در شرایط فعلی کمک کرده است بخشی از جامعه همچنان بتواند به تجهیزات مورد نیاز خود دسترسی داشته باشد و افزایش قیمت‌ها به حذف کامل تقاضا منجر نشود. بااین‌حال اگر بخواهیم دلیل اصلی رشد این بازار در ایران را مشخص کنیم، به‌نظر می‌رسد مهم‌ترین عامل همان کاهش قدرت خرید مردم و افزایش هزینه تهیه تجهیزات دیجیتال باشد، نه صرفاً تغییر الگوی مصرف.

به‌نظر شما بازار کالاهای الکترونیکی دست‌دوم در ایران چه تفاوتی با کشورهای توسعه‌یافته دارد؟ چرا در بسیاری از اقتصادها این بازار بخشی از اقتصاد چرخشی و راهی برای کاهش مصرف منابع و پسماند محسوب می‌شود، اما در ایران هنوز چنین جایگاهی پیدا نکرده است؟

مهم‌ترین تفاوت، انگیزه‌ای است که باعث شکل‌گیری و رونق این بازار شده است. در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته خریدوفروش کالای دست دوم بخشی از یک الگوی مصرف پایدار محسوب می‌شود. یعنی استفاده دوباره از کالاها فقط به‌دلیل صرفه‌جویی در هزینه نیست، بلکه به کاهش مصرف منابع، افزایش عمر مفید محصولات و کاهش پسماندهای الکترونیکی هم کمک می‌کند. به همین دلیل این بازار را یکی از اجزای اقتصاد چرخشی می‌دانند. در چنین کشورهایی حتی افرادی که از نظر مالی مشکلی ندارند هم ممکن است کالای دست دوم بخرند، زیرا نگاهشان فقط کاهش هزینه نیست؛ استفاده بهینه از منابع و جلوگیری از هدررفت کالاها هم برایشان اهمیت دارد. بنابراین رونق این بازار الزاماً به‌معنای وجود مشکلات اقتصادی نیست.

اما در ایران شرایط متفاوت است. همان‌طور که گفته شد آنچه امروز باعث رشد بازار لوازم الکترونیکی دست دوم شده، بیش از هر چیز افزایش قیمت تجهیزات دیجیتال و دشوار شدن خرید کالای نو است. در نتیجه، بخش زیادی از مصرف‌کنندگان این بازار را نه از روی انتخاب، بلکه برای تامین نیازهایشان در شرایط فعلی انتخاب می‌کنند. به‌همین دلیل، برداشت از رونق این بازار در ایران با بسیاری از کشورهای دیگر یکسان نیست. در کشورهای توسعه‌یافته، گسترش بازار کالاهای دست دوم می‌تواند نشانه تقویت الگوی مصرف پایدار و حرکت به سمت اقتصاد چرخشی باشد، اما در ایران این روند بیشتر نشان‌دهنده کاهش قدرت خرید و افزایش فاصله میان درآمد خانوارها و قیمت تجهیزات فناوری است. بنابراین، اگرچه در هر دو حالت بازار کالاهای دست دوم رونق پیدا می‌کند، اما ریشه‌ها و دلایل این رونق با یکدیگر تفاوت دارد.

در شرایطی که هزینه دسترسی به فناوری‌های نوین بالاست، تجهیزات الکترونیکی کارکرده تا چه اندازه می‌توانند موتور توسعه فناوری و تحول دیجیتال باشند؟

توجه داشته باشید که امروز تجهیزات دیجیتال دیگر صرفاً یک کالای مصرفی نیستند، بلکه به بخش مهمی از زیرساخت فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی، حرفه‌ای و اقتصادی تبدیل شده‌اند. بسیاری از افراد برای تحصیل، آموزش، انجام فعالیت‌های تخصصی یا ارائه خدمات به تجهیزات به‌روز نیاز دارند و کیفیت و توانمندی این تجهیزات می‌تواند روی کیفیت فعالیت و بهره‌وری آنها تاثیر مستقیم داشته باشد. در شرایطی که بخش قابل‌توجهی از مصرف‌کنندگان به‌دلیل محدودیت‌های اقتصادی امکان خرید تجهیزات جدید را ندارند، طبیعی است که به سمت استفاده از دستگاه‌های قدیمی‌تر یا چند نسل عقب‌تر بروند. این موضوع اگرچه در کوتاه‌مدت می‌تواند راهکاری برای دسترسی افراد به ابزارهای دیجیتال باشد، اما در بلندمدت ممکن است چالش‌هایی ایجاد کند، زیرا محدود شدن دسترسی به فناوری‌های جدید می‌تواند بر سرعت یادگیری، به‌روزرسانی دانش و توانایی استفاده از فناوری‌های نو نیز اثر بگذارد.

این مسئله برای دانشجویان، برنامه‌نویسان، فعالان حوزه فناوری و بسیاری از مشاغل تخصصی اهمیت بیشتری دارد، زیرا این گروه‌ها برای آموزش، تولید، توسعه خدمات و فعالیت حرفه‌ای خود به تجهیزات مناسب نیاز دارند. زمانی که این افراد نتوانند به ابزارهای متناسب با نیازهای روز دسترسی داشته باشند، طبیعتاً امکان همراهی آنها با روندهای جدید فناوری نیز کاهش پیدا می‌کند. در واقع موضوع فقط استفاده از یک دستگاه قدیمی نیست، بلکه مسئله‌ای فراتر از آن است. تجهیزات دیجیتال بخشی از فرآیند یادگیری، تولید و نوآوری هستند و وقتی فاصله کاربران با فناوری‌های روز افزایش پیدا کند ممکن است سرعت تطبیق آنها با تغییرات فناوری نیز کاهش پیدا کند. کشورهایی که دسترسی آسان‌تر و سریع‌تر به تجهیزات جدید دارند، معمولاً با سرعت بیشتری نیز فناوری‌های نو را در بخش‌های مختلف اقتصادی و اجتماعی به‌کار می‌گیرند.

بنابراین گسترش بازار تجهیزات الکترونیکی کارکرده در شرایط فعلی می‌تواند بخشی از نیاز جامعه را پاسخ دهد و امکان استفاده از فناوری را برای برخی افراد فراهم کند، اما در بلندمدت نباید به ‌جایگزینی برای دسترسی مناسب به تجهیزات جدید تبدیل شود. توسعه فناوری و تحقق تحول دیجیتال نیازمند آن است که کاربران، متخصصان و کسب‌وکارها بتوانند همگام با پیشرفت فناوری از ابزارهای به‌روز و متناسب با نیازهای خود استفاده کنند.

مهم‌ترین چالش‌های بازار لوازم الکترونیکی دست‌ دوم در ایران چیست؟ از ابهام درباره اصالت و کیفیت کالا تا ضعف خدمات پس از فروش و حمایت از حقوق مصرف‌کننده، چه موانعی مانع شکل‌گیری یک بازار قابل‌اعتماد شده است؟

یکی از مهم‌ترین چالش‌های بازار لوازم الکترونیکی دست دوم، نبود یک سازوکار مشخص و شفاف برای نظارت بر کیفیت و وضعیت واقعی کالاهاست. همان‌طور که می‌دانیم بخش قابل‌توجهی از تجهیزات الکترونیکی کارکرده‌ای که در بازار عرضه می‌شوند پیش از فروش ممکن است تعمیر، بازسازی یا تغییراتی روی آنها انجام شده باشد. اما به‌دلیل نبود چهارچوب مشخص برای فرآیند واردات، بررسی، بازسازی و عرضه این کالاها برای بسیاری از خریداران تشخیص میزان کارکرد واقعی، کیفیت قطعات، اصالت کالا و نحوه تعمیر یا بازسازی آن چندان ساده نیست. در چنین شرایطی مصرف‌کننده معمولاً هنگام خرید ناچار است بخش زیادی از تصمیم خود را براساس اعتماد به فروشنده بگیرد. این موضوع می‌تواند ریسک خرید را بالا ببرد، زیرا خریدار همیشه اطلاعات کامل و دقیقی درباره سابقه استفاده از کالا، میزان سلامت قطعات، تغییرات انجام‌شده روی دستگاه یا عمر واقعی آن در اختیار ندارد.

از سوی دیگر نبود نظارت کافی بر فرآیند عرضه این کالاها باعث می‌شود که امکان ارزیابی دقیق کیفیت همه تجهیزات موجود در بازار فراهم نباشد. در نتیجه ممکن است کالاهایی با کیفیت‌های متفاوت و شرایط فنی نامشخص در کنار یکدیگر عرضه شوند، درحالی‌که مصرف‌کننده هنگام خرید همیشه امکان تشخیص این تفاوت‌ها را ندارد. این مسئله علاوه‌بر افزایش احتمال نارضایتی مشتری، می‌تواند بر اعتماد عمومی نسبت به این بازار نیز تاثیر منفی بگذارد.

موضوع خدمات پس از فروش هم یکی دیگر از چالش‌های مهم این حوزه است. زمانی که یک کالای دست دوم خریداری می‌شود مشخص بودن وضعیت پشتیبانی، امکان تعمیر، تامین قطعات و مسئولیت‌پذیری عرضه‌کننده اهمیت زیادی پیدا می‌کند. نبود یک چهارچوب مشخص در این زمینه می‌تواند حقوق مصرف‌کننده را با چالش مواجه کند، زیرا خریدار ممکن است در صورت بروز مشکل، مسیر مشخصی برای پیگیری یا دریافت خدمات نداشته باشد. به‌همین دلیل یکی از موضوعات مهم برای توسعه سالم این بازار ایجاد سازوکارهایی برای افزایش شفافیت و اطمینان مصرف‌کنندگان است. هرچه اطلاعات دقیق‌تری درباره وضعیت کالا، میزان کارکرد، کیفیت قطعات، سابقه تعمیرات و شرایط خدمات پس از فروش در اختیار خریدار قرار بگیرد امکان انتخاب آگاهانه بیشتر خواهد شد. درنهایت توسعه بازار تجهیزات الکترونیکی دست دوم نیازمند آن است که در کنار پاسخ دادن به نیاز مصرف‌کنندگان، استانداردهایی برای حفظ کیفیت، افزایش اعتماد و حمایت از حقوق خریداران نیز در نظر گرفته شود. هرچه این بازار شفاف‌تر و قابل‌اعتمادتر باشد، امکان رشد پایدار آن نیز بیشتر خواهد بود.

به‌نظر شما چه الگوها و تجربه‌هایی می‌تواند به سامان‌دهی بازار کالاهای الکترونیکی دست دوم در ایران کمک کند؟

همان‌طور که گفته شد هدف اصلی محدود کردن بازار کالاهای دست دوم نیست، بلکه سامان‌دهی و ایجاد چهارچوب مشخص برای فعالیت آن است. واقعیت این است که تا زمانی که شرایط اقتصادی و قدرت خرید بخش قابل‌توجهی از جامعه تغییر اساسی نکند، تقاضا برای تجهیزات الکترونیکی دست دوم همچنان وجود خواهد داشت. بنابراین نمی‌توان انتظار داشت که صرفاً با ایجاد محدودیت این بازار از بین برود یا نیاز موجود در جامعه نادیده گرفته شود. بنابراین یکی از مهم‌ترین اقداماتی که می‌تواند به بهبود شرایط این بازار کمک کند، ایجاد چهارچوب‌های قانونی و مشخص برای واردات، ارزیابی و عرضه این کالاهاست. اگر فرآیند فعالیت در این حوزه شفاف‌تر شود و نظارت بیشتری بر کیفیت تجهیزات وجود داشته باشد، هم مصرف‌کنندگان می‌توانند با اطمینان بیشتری خرید کنند و هم فعالان صنفی در یک فضای مشخص‌تر و حرفه‌ای‌تر به فعالیت خود ادامه دهند. یکی دیگر از موضوعاتی که می‌تواند مورد توجه قرار گیرد، فراهم شدن امکان واردات قانونی کالاهای الکترونیکی دست دوم در چهارچوب ضوابط مشخص است. چنین رویکردی می‌تواند علاوه‌بر افزایش امکان نظارت بر کیفیت کالاها زمینه ارائه خدمات پس از فروش، مشخص شدن مسئولیت فروشندگان و افزایش اعتماد خریداران را نیز فراهم کند. به این ترتیب، مصرف‌کننده با اطلاعات بیشتری تصمیم می‌گیرد و فعالان بازار نیز در فضای شفاف‌تری فعالیت خواهند کرد.

بنابراین در مجموع می‌توان گفت بازار تجهیزات الکترونیکی دست دوم در ایران را نمی‌توان فقط تغییر در رفتار مصرف‌کنندگان یا یک روند مقطعی در بازار دانست. این بازار بیش از هر چیز نتیجه شرایط اقتصادی، افزایش هزینه تهیه تجهیزات دیجیتال و تلاش مردم برای حفظ دسترسی خود به فناوری است. این بازار توانسته بخشی از این فاصله میان نیاز جامعه و توان خرید مردم را جبران کند. باید بپذیریم که بازار تجهیزات الکترونیکی دست دوم بخشی از واقعیت امروز اقتصاد دیجیتال کشور است؛ بازاری که به دلیل نیاز موجود در جامعه شکل گرفته و نمی‌توان آن را نادیده گرفت. اما با ایجاد استانداردهای مشخص و افزایش نظارت می‌توان این بازار را از یک راهکار صرفاً ناشی از شرایط اقتصادی به یک بخش منظم‌تر و قابل‌اعتمادتر از زنجیره فناوری کشور تبدیل کرد؛ به‌گونه‌ای که هم نیاز کاربران پاسخ داده شود و هم حقوق مصرف‌کنندگان حفظ شود.