افسانه یا واقعیت
آیا اقتصاد ایران فاقد ظرفیت رشد است؟
آیا اقتصاد ایران، اقتصادی مستهلک و فرسوده و فاقد ظرفیت رشد است یا اقتصادی پرظرفیت و آماده یک جهش؟ این یادداشت، دیدگاه رایج را به چالش میکشد و براساس نتایج مطالعه قبلی نویسنده، تحلیلی ارائه میدهد.
1- دیدگاه رایج و نقد آن
اغلب تحلیلها درباره ظرفیتهای توسعه اقتصادی ایران، بر شاخصهایی نظیر کاهش نرخ سرمایهگذاری، استهلاک داراییهای سرمایهای، فرسودگی زیرساختها و ناکارآمدی سیاستهای اقتصادی متمرکز است. هرچند برای تایید این گزارهها میتوان شواهد قابلاستنادی ارائه کرد، اما نگاهی چندبعدی به ابعاد ساختاری اقتصاد، تصویری متفاوت از ظرفیتهای توسعهای کشور آشکار میکند. باید تاکید کرد که تحلیلهای متعارف که عمدتاً بر دادههایی مانند تولید ناخالص داخلی، تشکیل سرمایه ثابت و سایر شاخصهای اقتصاد کلان استوارند، بهتنهایی از ظرفیت لازم برای تبیین جامع و چندبعدی واقعیتهای اقتصادی برخوردار نیستند. حتی در مواردی، اتکای افراطی به این شاخصها میتواند به برداشتهای ناقص یا گمراهکننده از وضعیت و چشمانداز اقتصاد منجر شود. یکی از کاستیهای اساسی در اینگونه تحلیلها، عدم تفکیک میان متغیرهای کوتاهمدت و ابزارهای سیاستی از یکسو و مولفههای بنیادی، ساختاری و نسبتاً پایدار توسعه از سوی دیگر است. در نتیجه، ارزیابی ظرفیتهای توسعه اقتصادی و ترسیم چشمانداز آینده، عمدتاً بر پایه بروندادهایی همچون نوسانات متغیرهای اقتصاد کلان یا شاخصهایی نظیر تولید ناخالص داخلی و اجزای آن انجام میشود، درحالیکه این متغیرها بیش از آنکه بیانگر ظرفیتهای بنیادین اقتصاد باشند، بازتابی از عملکرد کوتاهمدت و شرایط جاری آن هستند.
2- تحلیل مبتنیبر مولفههای اساسی
در این تحلیل، که براساس نتایج یک مطالعه پژوهشی ارائه میشود، 11 مولفه تعیینکننده توسعه اقتصادی در ایران شناسایی شده و هر یک از آنها مورد بررسی قرار گرفتهاند. براساس شواهد موجود و به استناد گزارشها و تحلیلهای معتبر، هر یک از مولفهها بررسی شده و درنهایت به هر یک از آنها، امتیازی بین یک تا 10 داده شده است. امتیاز 10 بهمعنای قابلمقایسه با بهترین نمونههای بینالمللی و امتیاز یک بهمعنای بدترین وضعیت است. نتیجه بررسی به شرح جدول است.
نتایج نشان میدهد که در برخی مولفههای موثر بر توسعه اقتصادی، اقتصاد ایران دارای ظرفیتهای قابلتوجه و کمنظیر در مقایسه با کشورهای منطقه و بعضاً در جهان است. مولفههای دارای نقطه قوت شامل علوم، آموزش و سرمایه انسانی و نیروی کار متخصص، فناوریهای راهبردی، نوآوری و تحقیق و توسعه، سرمایه اجتماعی و انسجام ملی، زیرساختهای فیزیکی، انرژی و دیجیتال، ذخایر زیرزمینی و مزیتهای ژئوپلیتیک است. در مقابل در برخی مولفهها، نقاط ضعف جدی وجود دارد که مانع توسعه اقتصادی ایران شده است. این مولفهها عبارتاند از نظام مالی، سرمایهگذاری و دسترسی به منابع مالی، فضای کسبوکار، رقابتپذیری و بخش خصوصی، سیاستهای اقتصاد کلان پایدار و تجارت خارجی، دیپلماسی اقتصادی و اتصال به اقتصاد جهانی. نکته بسیار مهم آن است که ماهیت این مولفهها یکسان نیست. برخی از آنها عوامل ثابت و تغییرناپذیرند؛ مانند ذخایر زیرزمینی و مزیتهای ژئوپلیتیک کشور. این متغیرها ماهیت بنیادی و غیرقابلتغییر دارد و در طول زمان تغییر نخواهد کرد. برخی دیگر، متغیرهایی هستند که ماندگاری بسیار دارند و تغییرات آنها بسیار کند بوده و بازه تغییرات آنها ممکن است دهها سال باشد. علوم، آموزش و سرمایه انسانی و نیروی کار متخصص، فناوریهای راهبردی، نوآوری و تحقیق و توسعه، سرمایه اجتماعی و انسجام ملی، حاکمیت قانون و ثبات سیاسی و زیرساختهای فیزیکی، انرژی و دیجیتال، از جمله این متغیرها هستند. درنهایت، دسته سوم مولفههایی هستند که ماهیت سیاستی دارند و قابلتغییر و اصلاحاند. این مولفهها شامل نظام مالی، سرمایهگذاری و دسترسی به منابع مالی، فضای کسبوکار، رقابتپذیری و بخش خصوصی، سیاستهای اقتصاد کلان پایدار و تجارت خارجی، دیپلماسی اقتصادی و اتصال به اقتصاد جهانی است. مولفههای اخیر از جنس ابزارهای سیاستگذاری یا تصمیمات اجرایی هستند و در بازههای کمتر از پنج سال قابلتغییر و اصلاحاند. براساس این دستهبندی، وضعیت ایران در مولفههای متغیرهای بنیادی و غیرقابلتغییر و همچنین متغیرهای ماندگار و دیرتغییر، در مجموع مناسب و در برخی موارد بسیار چشمگیر و شاخص است. در مقابل اغلب مولفههای سیاستی و اجرایی، وضعیت نامناسبی دارند و نیازمند اصلاحاند. نتیجه بسیار مهمی از این تحلیل قابلبرداشت است. اقتصاد ایران اگرچه در مسیر توسعه اقتصادی، مسیر پرنوسانی را طی کرده است و از اواسط دهه 80 در بسیاری از شاخصهای اقتصادی دچار افول شده؛ اما در مقابل، در حوزههای دیگری همچنان دارای نقاط قوت جدی است. نکته حائز اهمیت آن است که اغلب مولفههای دارای ضعف، از جنس متغیرهای سیاستی و برنامههای اجرایی بوده و در بازه زمانی کمتر از پنج سال قابلاصلاح و بهبود هستند.
3- مروری بر شواهد
در تایید این ادعا که اقتصاد ایران در مقایسه با کشورهای مشابه، از نظر بسیاری از زیرساختها و عوامل بنیادین، از وضعیت مطلوبی برخوردار است، به برخی شواهد به اختصار اشاره میشود.
ذخایر زیرزمینی: ایران دارای 209 میلیارد بشکه ذخایر اثبات شده نفت خام است که از این جهت، در مقام سوم جهان قرار دارد. ذخایر عظیم نفتی ایران، همچنان میتواند مواد اولیه صنایع پتروشیمی و فرآوردههای نفتی کشور را تامین کرده و همچنان مهمترین تامینکننده درآمدهای ارزی کشور باشند. در زمینه ذخایر گاز طبیعی، ایران بعد از روسیه، دارنده دومین ذخایر گاز طبیعی جهان است. ذخایر گازی ایران معادل 17 درصد ذخایر اثبات شده جهان است. در حوزه معادن، ایران ذخایر قابلتوجهی در زمینه مس، آهن، روی، سرب، کرومیت، طلا، سیلیس و کوارتز و منگنز و سنگهای تزیینی دارد و با قرار گرفتن در میان ۱۰ تولیدکننده بزرگ فولاد خام جهان و کسب جایگاه نخست جهانی در تولید آهن اسفنجی، از زنجیرهای نسبتاً کامل در صنایع فولاد برخوردار است. مسئله مهم آن است که ایران در زمینه مواد معدنی مربوط به زنجیره انرژیهای تجدیدپذیر، دارای ذخایر معناداری است. این اقلام مشخصاً شامل مس، سلیلکون، عناصر نادر خاکی (REE) و لیتیوم است. این مسئله، نقش ایران را در آینده بهعنوان یک تامینکننده در زنجیره انرژیهای تجدیدپذیر برجستهتر خواهد کرد.
مزیتهای ژئوپلیتیک: ایران بهطور طبیعی از برتریهای ژئوپلیتیک منحصربهفرد برخوردار است که مهمترین آنها عبارتاند از دسترسی همزمان به خلیج فارس و دریای عمان، موقعیت چهارراهی میان شرق و غرب و شمال و جنوب، مجاورت با دریای خزر، همسایگی زمینی و دریایی با ۱۵ کشور ، قرار گرفتن در مسیر کریدورهای بینالمللی و تسلط بر تنگه هرمز بهعنوان یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی و تجارت جهان.
فناوریها و محصولات راهبردی: ایران در برخی زمینههای حیاتی و راهبردی از جمله داروسازی و زیستفناوری، پتروشیمی و کاتالیستها، فناوری نانو، فولاد و متالورژی، فناوری هستهای، صنایع موشکی و هوافضا و فناوری اطلاعات و نرمافزار توانسته است به پیشرفتهای چشمگیری دست یابد. این به آن معنی است که در هر یک از حوزههای مذکور، ایران دارای فناوری بومی، پژوهشگاههای پیشرفته، پژوهشگر و هیات علمی دانشگاه، شرکتهای دانشبنیان و ظرفیتهای تولیدی است. ایران در زمینه تولید داروهای ژنریک، داروهای بیوسیمیلار، داروهای زیستی، واکسن، داروهای نوترکیب و ژندرمانی و سلولدرمانی، به فناوریهای پیشرفته بومی دست یافته و بخش عمده نیازهای داخلی خود را برطرف میکند. البته کشور هنوز سهمی عمده از بازارهای جهانی دارو در اختیار ندارد، اما بهعنوان یک کشور دارای فناوری پیشرفته، مطرح است. در زمینه پتروشیمی، ایران با سرمایهگذاریهای گسترده در این صنعت توانسته است به ظرفیت اسمی بیش از 90 میلیون تن در سال دست یابد و یکی از 10 تولیدکننده بزرگ محصولات پتروشیمی جهان بهویژه محصولاتی مانند متانول، اوره و آمونیاک، پلیاتیلن، پلیپروپیلن، PVC و آروماتیکها باشد. ایران بهدلیل برخورداری از فناوریهای بومی و همچنین خوراک گاز طبیعی، در سالهای آینده سهمی بیشتر از بازار محصولات پتروشیمی جهان خواهد داشت. نکته بسیار مهمتر آن است که ایران نهفقط در تولید محصولات پتروشیمی، بلکه در زمینه طراحی فرآیند، مهندسی تجهیزات، ساخت تجهیزات ثابت و دوار و راهاندازی مجتمعها دارای ظرفیت بومی و داخلی است. در زمینه پالایش نفت نیز با ظرفیتی نزدیک به پالایش 5/ 2 میلیون بشکه در روز یکی از 10 تولیدکننده بزرگ فروآوردههای نفتی جهان است. انرژی و زیرساختها: در زمینه تولید و انتقال برق، کشور دارای ظرفیت تولید برق بیش از 95 گیگاوات است که در زمره 15 کشور بزرگ جهان قرار میگیرد. در ایران طیفی از انواع نیروگاههای سیکل ترکیبی، گازی، بخاری، برقآبی، هستهای و تجدیدپذیر از سوی پیمانکاران داخلی احداث شده است. البته سیاستهای قیمتی بازار انرژی بهعنوان یک عامل شکلگیری ناترازی برق نقش ایفا میکند که این مسئله مستقل از ظرفیت بالای تولید و توزیع برق تلقی میشود. از نظر شبکه ریلی، ایران از نظر طول شبکه ریلی در میان حدود ۲۵ کشور نخست جهان قرار میگیرد. طول شبکه ریلی ایران بیش از ۱۵ هزار کیلومتر است. شبکه جادهای کشور نیز بیش از 280 هزار کیلومتر است و شرکتهای پیمانکاری ایرانی در زمینه احداث آزادراه، پل، تونل، راهآهن، مترو، خطوط ریلی، روسازی و سیستمهای سیگنالینگ ظرفیت تامین نیازهای داخلی و حتی صادرات خدمات فنی و مهندسی دارند.
علوم پایه، نرمافزار و خدمات دیجیتال: در زمینه علوم پایه نیز ایران در حوزههایی مانند علوم ریاضیات، فیزیک و شیمی، از نظر حجم تولیدات علمی و تعداد پژوهشگران و اساتید، در زمره کشورهای برتر جهان قرار دارد و در بسیاری از سالها در بازه ۱۰ تا ۲۰ کشور نخست از نظر تعداد مقالات علمی قرار گرفته است. در حوزه توسعه نرمافزار و خدمات دیجیتال نیز از سرمایه انسانی متخصص، دانشگاههای توانمند و تجربه قابلتوجه در توسعه سامانههای سازمانی، فینتک، تجارت الکترونیک و هوش مصنوعی برخوردار است.
سرمایه اجتماعی و انسجام ملی: ایران در هزارههای گذشته همواره با تهدید تجاوز و سلطه بیگانگان مواجه بوده، ولی به اتکای سرمایه اجتماعی و انسجام ملی خود توانسته است، استقلال و تمامیت ارضی و امنیت ملی خود را حفظ کند. در جنگ 12روزه و همچنین در جنگ رمضان و تجاوزهای بعدی قدرتهای بزرگ، به اتکای همین سرمایه اجتماعی و انسجام ملی، تهدید موجودیتی از کشور مرتفع شد. این موضوع یک پیشینه تاریخی دارد و یکی از مولفههای اصلی قدرت ملی و توسعه اقتصادی ایران محسوب میشود.
4- آماده جهش تاریخی
در پاسخ به این پرسش که آیا اقتصاد ایران؛ اقتصادی مستهلک یا ابرظرفیتی برای جهش است، باید به اتکای شواهد اذعان کرد که اقتصاد ایران یک ابرظرفیت برای جهش اقتصادی است که تحقق آن مستلزم اصلاحات جدی در سیاستهای اقتصاد کلان، توسعه تجارت خارجی، ارتقای نظام مالی، سرمایهگذاری و دسترسی به منابع مالی، بهبود فضای کسبوکار و رقابتپذیری، رفع موانع فعالیت بخش خصوصی و بهرهگیری از تمامی ظرفیتهای دیپلماسی اقتصادی و اتصال به اقتصاد جهانی است. در صورت فراهم شدن پیششرطهای سیاسی، نهادی و اقتصادی، بخش مهمی از این اصلاحات میتواند ظرف یک دوره میانمدت (حدود پنج سال) محقق شود.
نکته کلیدی در این نگاه آن است که اقتصاد ایران توانایی بازتولید مولفههای توسعه اقتصادی را دارد و حتی در صورت فشار و تحریم خارجی، میتواند به فناوری بومی و تامین نیازهای خود دست یابد. آنچه مسیر توسعه اقتصادی را محدود کرده است، نه از جنس متغیرهای بنیادی و ذاتی، بلکه بیشتر از جنس ابزارهای سیاستگذاری و فرآیندهای اجرایی است. اقتصاد ایران به اتکای سرمایه انسانی و نیروی کار متخصص، دانش و فناوریهای پیشرفته بومی، بخش خصوصی توانمند، سرمایه اجتماعی و انسجام ملی، زیرساختهای فیزیکی قابلاتکا، ذخایر زیرزمینی بینظیر و مزیتهای برجسته ژئوپلیتیک، آماده یک جهش تاریخی است که پیشنیاز آن، اصلاح برخی سیاستهای اقتصادی و بهرهمندی از ظرفیتهای بینالمللی است.
دیدگاه تان را بنویسید