صدای پای آب
آیا برای النینو آمادهایم؟
جواد حیدریان /نویسنده نشریه
بهنظر میرسد طبیعت قصد دارد روی دیگرش را به ما نشان دهد. پس از 10 سال خشکسالی و کمبارشی، اکنون احتمال آن میرود که با موجی از بارشهای شدید و بیسابقه مواجه شویم. طی یک دهه گذشته، بخش بزرگی از ایران شاهد خشکسالیهای پیدرپی، کاهش منابع آب، افت سطح سفرههای زیرزمینی و محدودیتهای گسترده آبی بوده است. این شرایط بهتدریج سبب شده ذهنیت عمومی و حتی بخشی از سیاستگذاریهای کشور، بر مبنای کمآبی و مدیریت خشکسالی شکل بگیرد. اما اکنون نشانههای اقلیمی حاکی از آن است که طبیعت ممکن است روی دیگری از خود نشان دهد. روی کمتردیدهشدهای که با بارشهای سنگین، سیلابهای گسترده و رخدادهای حدی آبوهوایی همراه است.
پدیدههایی همچون النینو و تغییرات اقلیمی جهانی، احتمال وقوع بارشهای فراتر از الگوهای متعارف را افزایش دادهاند. تجربه سالهای اخیر نیز نشان داده است که ایران همزمان میتواند با دو چالش متضاد مواجه باشد؛ از یکسو خشکسالی مزمن و از سوی دیگر سیلابهای مخرب و ناگهانی. این وضعیت پرسش مهمی را پیشروی سیاستگذاران و مدیران کشور قرار میدهد: آیا ایران برای مواجهه با دورهای از بارشهای شدید و رخدادهای حدی اقلیمی آماده است؟ این پرسش از آن جهت اهمیت دارد که زیرساختهای کشور طی سالهای گذشته، عمدتاً با تمرکز بر مدیریت کمآبی طراحی و بازتعریف شدهاند. در چنین شرایطی، وقوع بارشهای سنگین میتواند چالشهای تازهای را در حوزه مدیریت منابع آب، ایمنی شهری، زیرساختهای حملونقل، کشاورزی، مدیریت بحران و حفاظت از جان و مال شهروندان ایجاد کند. تجربه سیلابهای سالهای گذشته نیز نشان داده است که شدت خسارتها فقط تابع میزان بارش نیست، بلکه به میزان آمادگی نهادهای مسئول، کیفیت زیرساختها و توان مدیریت بحران بستگی دارد.
از سوی دیگر، تغییرات اقلیمی موجب شده است که الگوهای سنتی پیشبینی آبوهوا و برنامهریزیهای مبتنیبر گذشته، کارایی کمتری داشته باشند. بنابراین، صرف تجربه سالهای خشکسالی نمیتواند مبنای مناسبی برای ارزیابی مخاطرات آینده باشد. اکنون مسئله اصلی آن است که آیا کشور توانسته خود را با شرایط جدید اقلیمی تطبیق دهد یا همچنان با ذهنیت مدیریت خشکسالی به استقبال دورهای از بارشهای سنگین و مخاطرات ناشی از آن میرود؟ این گزارش تلاش میکند با مشورت و راهنمایی دکتر احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، ضمن بررسی ابعاد مختلف پدیده النینو، ظرفیت زیرساختهای کشور و تجربه مواجهه با رخدادهای مشابه، به این پرسش پاسخ دهد که ایران تا چه اندازه برای رویارویی با موج جدید بارشهای شدید و پیامدهای احتمالی آن آماده است.
النینو یک نوسان دورهای است. فاز گرم این نوسان را «النینو» و فاز سرد آن را «لانینا» مینامند. درواقع در هر دو فاز سرد و گرم، یک بخش اقیانوس از بخش دیگر گرمتر است. اگر میانگین دمای اقیانوس را مبنا قرار دهیم، در لانینا، بخش غربی اقیانوس گرمتر و بخش شرقی که شامل سواحل پرو و سواحل غربی قاره آمریکاست سردتر است. برعکس، در النینو سواحل غربی آمریکا گرمتر است و بخش مرکزی اقیانوس نیز گرمتر میشود، اما بخش شرقی آن (شمال استرالیا، اندونزی، فیلیپین و آن محدوده) نسبت به میانگین بلندمدت سردتر است. این منطقه «منطقه قارهای» یا «مری کانتیننتال» نامیده میشود. کشورهایی که درون اقیانوس و در این منطقه قارهای قرار دارند، در شرایط اقلیمی دمای پایینتری را تجربه میکنند. گرم و سرد شدن اقیانوس در غرب و شرق که پهنه وسیعی از سطح زمین را دربر میگیرد، مناطق همگرایی و واگرایی را تغییر میدهد؛ یعنی جایی که جریانهای صعودی و نزولی شکل میگیرند، دچار جابهجایی میشوند. هرجا جریان صعودی شکل بگیرد، بارندگی رخ میدهد. تصور کنید پهنهای به عرض هزار کیلومتر و طول دو هزار کیلومتر درگیر چنین میدان بارشی میشود. این مناطق صعود و نزول -یا همان همگرایی و واگرایی- در سطح اقیانوس باعث میشوند گردش جریانات در ترازهای پایینی جو تحتتاثیر قرار بگیرد. در نتیجه، میدانهای انتقال رطوبت از اقیانوس (منبع رطوبت) به خشکیها نیز تحتتاثیر قرار میگیرند.
گرایش به بهبود
بر اساس مشاهدههای آماری، در سالهایی که النینو رخ میدهد -یعنی منطقه شرق اقیانوس آرام تا حدودی دمای پایینتری دارد- بهدلیل شکلگیری جریانهای فرونشینی، شرایط نسبت به لانینا تغییر میکند. در لانینا، در آن منطقه جریانهای صعودی شکل میگیرد و بارندگی رخ میدهد. اما در النینو، امواج هواشناسی که در مناطق جنبقارهای از غرب یا جنوبغرب حرکت میکنند، دستخوش تغییراتی میشوند. آمار نشان میدهد در سالهای النینو، وضعیت بارندگی ایران گرایش به بهبود دارد و معمولاً شرایط نرمال یا حتی بهتر از نرمال است. بهویژه مناطق جنوب غرب ایران، یعنی استانهای خوزستان، چهارمحال و بختیاری و استانهایی که روی زاگرس واقع شدهاند، تحتتاثیر قرار میگیرند. این مناطق، هم از نظر بارش وضعیت بهتری پیدا میکنند و هم در زمستان بهطور نسبی با دمای پایینتری مواجه میشوند.
دکتر وظیفه تاکید میکند: البته باید توجه داشت که رفتار النینو برای اقلیم ایران ثابت، یکنواخت و «یکبهیک» نیست. یعنی اینطور نیست که هر وقت النینو رخ دهد، شرایط در ایران خیلی خوب شود. اغلب سالهایی که النینو رخ میدهد، بارندگیهای ایران در حد نرمال و فراتر از نرمال است، ولی این وضعیت همهجا یکنواخت نیست. مثلاً شمال شرق کشور و سواحل شمالی از النینو تاثیر چندانی نمیپذیرند. از طرفی شمال غرب کشور نیز چندان از النینو متاثر نمیشود؛ بیشتر اراضی جنوبی و جنوب غرب و استانهای واقع بر زاگرس هستند که تحتتاثیر قرار میگیرند.
با این شرایط، در حال حاضر در اقیانوس آرام تغییرات دمایی طی چند ماه گذشته نشان میدهد که روند گرمایشی شرق اقیانوس حدود بیش از یکونیم درجه از نرمال گرمتر شده است؛ یعنی در محدوده النینوی متوسط قرار داریم. انتظار میرود النینو معمولاً در بهار و تابستان توسعه پیدا کند و در زمستان به اوج برسد؛ به عبارت دیگر، آن نابهنجاری دمایی طی زمستان رخ میدهد. بنابراین احتمال بسیار قوی این است که این النینو طی ماههای آینده توسعه پیدا کند و ناهنجاری دما در سطح اقیانوس افزایش یابد. در این صورت، در ایران انتظار میرود بارشها بهطور نسبی در شرایط نرمال یا بهتر از نرمال قرار بگیرند، بهخصوص در جنوب غرب کشور. البته این شرط صددرصدی نیست. چون عوامل دیگری وجود دارند که در اقلیم ایران موثرند و از هماکنون قابل پیشبینی نیستند. در نتیجه نمیتوان بهصورت قطعی و یقینی گفت چنین شرایطی رخ میدهد. باید کمی زمان بگذرد و به فصل نزدیکتر شد.
در سازوکار هواشناسی، پدیدهای به نام «نوسان مادن-جولیان» (MJO) وجود دارد که در منطقه حارهای رخ میدهد. این پدیده یک چرخش هشتفازی دارد که از اقیانوس هند شروع میشود، تا اقیانوس آرام را طی میکند و دوباره تکرار میشود. این چرخش هر یک یا دو هفته یک بار در فازهایی قرار میگیرد که برخی برای ایران بسیار مناسب هستند. وقتی این نوسان در فاز ۱ و ۸ قرار میگیرد، شرایط در مناسبترین حالت است. در فاز ۲ نیز اثر مانع زیادی ایجاد نمیکند، اما وقتی فازهای ۳، ۴، ۵ و ۶ را طی میکند، بدترین شرایط را برای کشور رقم میزند. شاخص دیگری نیز با نام «دوقطبی اقیانوس هند» (IOD) وجود دارد که منطقه همگرایی و واگرایی میان شرق و غرب اقیانوس هند را تعیین میکند و میدان انتقال رطوبت را تحتتاثیر قرار میدهد. اقیانوس هند منبع تغذیه رطوبت برای ایران است. وقتی گردش جریانها در سطح اقیانوس بهگونهای باشد که جریانات بیشتر به سمت شرق اقیانوس حرکت کنند، ایران معمولاً فصل بارشی بدی را طی میکند. این الگوها از هماکنون قابل پیشبینی نیستند و باید زمان بگذرد؛ مثلاً ۲۰ روز، حداکثر یک ماه تا ۴۰ روز.
در بررسی میانگینها باید توجه داشت که دمای روزانه اقیانوس مدام تغییر میکند. دلیل آن نیز روشن است؛ اگر ابر شود و بارندگی رخ دهد، دما افت میکند؛ اگر آفتاب شود، دما بالا میرود. این نوسان روزانه را باید کنار گذاشت. به همین دلیل، سطح اقیانوس تا عمق ۳۰۰متری پایش میشود و میانگین دمای سهماهه محاسبه میشود تا نوسان روزانه حذف شود.
غافلگیری با سوپرالنینو
اگر میانگین دمای اقیانوس در حد نیم تا یک درجه گرمتر از نرمال باشد، به آن «النینوی ضعیف» میگویند. اگر دما نیمدرجه منفی شود، وارد فاز سرد «لانینا» میشویم. اگر دما از یک درجه فراتر برود -مثلاً دمای میانگین از ۲۶ درجه به ۲۷ درجه و بالاتر برسد- النینوی متوسط شکل میگیرد. اگر دما حدود یک، یکونیم تا دو درجه بالاتر برود، «النینوی قوی» رخ میدهد. اما اگر ناهنجاری دما بیش از دو درجه باشد و بهطور متوسط برای سه تا شش ماه ادامه پیدا کند، به آن «سوپرالنینو» یا «ابرالنینو» میگویند. در طول ۵۰ تا ۶۰ سال گذشته، این پدیده فقط دو بار رخ داده است؛ سال ۱۹۹8-۱۹۹7 و سال ۲۰۱6-۲۰۱5. بقیه النینوها در حد متوسط و ضعیف بودهاند. جالب اینجاست که النینوی خیلی قوی، لزوماً ناهنجاری بزرگی برای ایران ایجاد نمیکند. عملاً تعداد نمونههای شناختهشده زیاد نیست. مثلاً در سالهای ۱۳۷8-۱۳۷7 (مطابق ۱۹۹۸-۱۹۹۷) بارندگی ایران آنچنان زیاد نبود، یا در سال ۲۰۱6-۲۰۱5 که النینو رخ داد، حتی در برخی از مناطق ایران، خشکسالی هم تجربه شد.
احد وظیفه میگوید: تحلیلهای کارشناسی نشان میدهد النینو فقط بستر را فراهم میکند. سایر عوامل مهم و تاثیرگذار باید در آن بستر، در فاز مثبت قرار بگیرند. به عبارت دیگر، با وجود النینو بهتنهایی نمیتوان گفت که حتماً شرایط آبوهوایی برای ایران خوب است و اقداماتی انجام داد که ریسک بالایی دارند. مثلاً در کشاورزی یا در حوزه آب نباید بیمهابا رفتار کرد، به این امید که باران میآید؛ چراکه ممکن است پس از آن خشکسالی شود و عملاً منابع از دست برود. نکته دیگر که اتفاقاً سوالبرانگیز است این است که معمولاً ایران آمادگی پذیرش رخدادهای حدی شدید را ندارد و بعضاً مقامات کشور غافلگیر میشوند و مردم و کشور خسارت میبینند. اگر فرض را بر این بگیریم که با بارش شدیدی در بخشهایی از کشور مواجه شویم، آیا زیرساختها و ساختارهای مدیریتی -نظام حکمرانی در کشور- آمادگی مواجهه با یک وضعیت حدی اقلیمی مثل همین ماجرا را دارد؟
به گفته رئیس مرکز ملی اقلیم سازمان هواشناسی کشور، متاسفانه وقتی این شرایط حدی پیش میآید، ایران اغلب آسیبپذیر است. البته فقط هم ایران نیست؛ همهجای دنیا وقتی زور طبیعت زیاد میشود، شرایط سخت میشود. اما ایران بیمهابا رفتار کرده، حتی میتوان گفت که تا حد زیادی بیمهابا رفتار کرده است. به طبیعت دستدرازی شده؛ و در جایی که نباید تخریب صورت میگرفت، تخریب زیادی ایجاد شده است.
در اغلب مراتع، بهدلیل چرای بیرویه دام، خاک بهخصوص در آخر تابستان تفتیده میشود. در اثر رفتوآمد دام، پوشش گیاهی هم بر اثر خشکسالیها و هم بر اثر استفاده بسیار بیشتر از حد توان طبیعی اقلیم، فرسوده و ضعیف شده است. بهویژه در آخر تابستان اگر در مراتع و کوهپایهها قدم بزنید، میبینید رفتوآمد آنقدر زیاد شده که انگار همهجا ردپاست. این موضوع باعث میشود نفوذپذیری خاک کاهش یابد. از سوی دیگر، مناطق روستایی و حاشیهنشینی آنقدر توسعه یافته و جادهکشی گسترده شده که تخریب زمین در مقیاس کلان در کشور صورت گرفته است. به عبارتی در ایران، پوشش سطحی و شرایط طبیعی برای خیزش سیلاب مهیا شده است. البته در جاهایی -مثلاً در کف درهها- سیلبندهایی یا اقداماتی در قالب آبخیزداری صورت گرفته که سرعت آب را کاهش میدهد، اما این اقدامات چندان موثر نیستند.
رفتار آشوبناک جو
دکتر وظیفه میگوید: تغییر اقلیم به سمتی حرکت کرده است که با گرمایش هوا، رطوبت بسیار بیشتری در جو نگهداری میشود. در شرایطی که بارندگی رخ میدهد، بارشها ناگهانی، یکدفعه و در بازه زمانی کوتاه، بسیار شدید میشوند. این مسئله باعث میشود که حتی زمین در شرایط نرمال نیز نتواند این حجم آب را جذب کند. مثالش را همین پاییز گذشته در بخشهایی از شمال غرب عراق و غرب ایران شاهد بودیم. بارندگیهایی رخ داد که در برخی ایستگاهها، طی یکی، دو شبانهروز به اندازه چندین ماه باران بارید. بهعنوان نمونه، ایستگاهی در منطقه سلیمانیه عراق حدود ۴۰۰ میلیمتر باران را در دو شبانهروز ثبت کرد. در غرب ایران نیز با شدتی کمتر چنین وضعیتی مشاهده شد. بنابراین تغییر اقلیم، رخداد «شرایط حدی» را افزایش داده و از این جهت، پیشبینیپذیری را تضعیف کرده است؛ چرا که این رفتارها به نوعی کائوتیک (آشوبناک) و تصادفی شدهاند. رفتار جو آشوبناک است.
وقتی بارشهای پاییزی رخ میدهند، اقداماتی مانند آبخیزداری واقعاً میتواند کمککننده باشد. اما مشکل زمانی رخ مینماید که بارش بر روی زمینهای شیبدار اتفاق بیفتد. فاجعه دیگر آن است که در بسیاری از اراضی شیبدار که شیب آنها از حد معینی فراتر است -و اساساً نباید در آنها کشاورزی انجام شود- ما به کشاورزی و شخم زمین مشغولیم. در شرایط بارندگی شدید، همین زمینها عامل فرسایش شدید خاک میشوند، خاک و گلولای را به رودخانهها میرانند، جرم حجمی آب را افزایش میدهند و تخریب را تشدید میکنند. اما از نظر وضعیت سدها در پاییز، اغلب مخازن، بهویژه سدهای جنوب غرب کشور که بیشترین تاثیر را از پدیده النینو میپذیرند، در پایینترین سطح خود قرار دارند. این سدها مقداری آب برای کشاورزی و زمینهای آبی در فصل پاییز ذخیره میکنند. بقیه آب -بهویژه امسال که با کمبود انرژی نیز مواجهیم- صرف تولید برق یا کشاورزی میشود. بنابراین سدها در نقطه کمینه خود هستند.
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور تاکید میکند: خوشبختانه ایران سدهای متعددی دارد و این سدها میتوانند سیلابها را تا حد زیادی کنترل کنند. ضمن آنکه اگر بارشهای بسیار شدیدی رخ دهد، سازمان هواشناسی پیش از وقوع هشدارهای لازم را صادر کرده و زمینه را برای مدیریت بهتر فراهم میکند. بااینحال، وضعیت عمومی کشور در زمان وقوع بارشهای شدید بسیار تعیینکننده است. برای نمونه، اگر چنین بارشهای شدیدی در انتهای اسفند یا فروردینماه رخ دهد، مخاطره بسیار بیشتر خواهد بود؛ زیرا در آن زمان سدها تقریباً در ظرفیت کامل خود هستند و آوردههای زیاد رودخانهها به سرریز منجر میشود- همانگونه که در سال ۱۳۹۸ در گلستان شاهد آن بودیم.
