داغ هوا

در روزهای گذشته انتشار ویدئویی از کارگری در عسلویه که در گرمای بالای ۵۰ درجه با قطعات یخ سر و صورت خود را خنک می‌کرد، واکنش‌های زیادی برانگیخت. تصویر تکان‌دهنده‌ای که سبب شد بسیاری از کاربران با کارگرانی که در گرمای شدید کار می‌کنند، ابراز همدردی کنند. با افزایش دما و تکرار موج‌های گرما، هزاران نفر در سراسر ایران ناچارند در وضعیتی کار کنند که بدن انسان اساساً برای فعالیت طولانی‌مدت در آن طراحی نشده است. گرمای شدید علاوه‌بر تهدید سلامت نیروی کار، یک مسئله اقتصادی نیز هست. افزایش دما می‌تواند توان جسمی و تمرکز افراد را کاهش دهد، ساعت‌های مفید کار را محدود کند، احتمال خطا و حادثه را بالا ببرد و بنگاه را ناچار به توقف کار، تغییر ساعت فعالیت یا سرمایه‌گذاری بیشتر برای سرمایش محیط کند. در نتیجه، تغییرات اقلیمی از مسیری کمتردیده‌شده می‌تواند به کاهش بهره‌وری، افزایش هزینه تولید و کاهش درآمد نیروی کار منجر شود. این مسئله برای کشور ما، با مناطق وسیع گرم و خشک و تمرکز بخشی از صنایع مهم نفت، گاز و پتروشیمی در جنوب کشور، اهمیت بیشتری دارد. طبق اخبار رسمی، از ابتدای تابستان ۱۳۹۵ تا ابتدای شهریور 1404، در ایران ۱۲ کارگر ساختمانی و صنعت فلزکاری و نفت و گاز در استان‌های خوزستان، بوشهر و هرمزگان به‌دلیل گرمازدگی در زمان کار، فوت کرده‌اند. البته این آمار می‌تواند بیش از این مورد بررسی قرار گیرد، اما همین عدد نشان‌دهنده اهمیت توجه به مسئله تشدیدشونده افزایش دما در ایران و جهان است. در این گزارش بررسی می‌کنیم که افزایش تعداد روزهای بسیار گرم چه اثری بر بهره‌وری نیروی کار دارد، کدام مشاغل و صنایع بیشتر آسیب می‌بینند و ادامه روند افزایش دما چه هزینه‌ای به تولید و رشد اقتصادی تحمیل می‌کند. آیا گرمایش زمین در حال تبدیل‌ شدن از یک مسئله محیط‌ زیستی به محدودیتی برای کار و تولید است؟

دمای هوا و غش کردن جمال موسیالا در چمن خیس

البته بحران افزایش دما و تبعات اقتصادی و سلامت آن فقط به ایران یا کشورهای داغ حاشیه خلیج فارس و شمال آفریقا یا محیط‌های صنعتی محدود نیست. تقریباً می‌توان گفت؛ افزایش دما و اثرات تغییر اقلیم یک بحران جهانی اثبات‌شده است که در کنار ابعاد محیط ‌زیستی و سلامت، فضاهای اقتصاد مختلف را متاثر کرده است.

یکی از عجیب‌ترین موارد اثر افزایش دمای هوا ماجرای بی‌هوش شدن جمال موسیالا، فوتبالیست آلمانی-آفریقایی تیم بایرن مونیخ، به‌دلیل گرمای بیش‌ازحد هوا در زمین چمن فوتبال است. شاید بیان کردن این مورد بتواند مخاطره افزایش دما برای کارگران و مهندسانی را که در محیط‌های صنعتی-نفتی و در محیط‌های داغ و مرطوب کار می‌کنند پررنگ‌تر کند. رسانه‌های مختلف از جمله رسانه‌های ورزشی جهان دلیل غش کردن موسیالا در جریان دیدار بایرن مونیخ مقابل لایپزیش را افزایش دمای هوا عنوان کردند. این در حالی است که مسابقه فوتبال معمولاً در بهترین زمان آب‌وهوایی برگزار می‌شود. حادثه وقتی جدی‌تر می‌شود که می‌دانیم موسیالا تنها ۱۵ دقیقه پس از ورود به زمین چمن به‌عنوان بازیکن تعویضی، روی زمین افتاد که بعد با اقدام به‌موقع تیم‌های اورژانس و پزشکان دو تیم، موسیالا به خارج از زمین با حالتی ناپایدار هدایت شد. روزنامه آلمانی بیلد، احتمال داده است که دمای بالای هوا که به حدود ۳۳ درجه سانتی‌گراد رسیده بود، تاثیر شدیدی بر این بازیکن گذاشته و باعث بروز مشکلات گردش خون در او شده باشد.

احتمال از دست رفتن 8/ 3 درصد ساعت‌های کاری تا سال 2030

براساس برآورد سازمان‌های تحقیقی جهان، تا سال ۲۰۳۰، ممکن است تا 8/ 3 درصد از کل ساعت‌های کاری جهان به‌دلیل دمای بالای ناشی از تغییرات اقلیمی از دست برود. افزایش دمای هوا، کاهش کیفیت هوا و موارد دیگر بر کارگران تاثیر خواهند گذاشت و به کاهش مشاغل منجر خواهند شد. براساس گزارش «آینده مشاغل ۲۰۲۳» مجمع جهانی اقتصاد، گذار جهانی به انرژی پایدار و همچنین سازگاری با تغییرات اقلیمی، پیش‌بینی می‌شود که «به‌طور خالص ایجادکننده شغل» باشند. طبق گزارش سازمان بین‌المللی کار (ILO)، فقط در هفت سال آینده (از 2023)، تا 8/ 3 درصد از کل ساعت‌های کاری جهان ممکن است به‌دلیل دمای بالای ناشی از تغییرات اقلیمی از بین برود. این معادل ۱۳۶ میلیون شغل تمام‌وقت است و زیان اقتصادی آن بالغ بر ۲۴۰۰ میلیارد دلار برآورد می‌شود.

عمدتاً کارگران فضای باز، امدادگران و افرادی که در محیط‌های داخلی گرم کار می‌کنند، بیشترین آسیب را از وضعیت بحرانی افزایش دما می‌بینند. بنا بر گزارش موسسه‌های جهانی، تنها گرمای شدید نیست که کارگران باید با آن دست‌وپنجه نرم کنند. سازمان حفاظت محیط زیست ایالات‌متحده (EPA) می‌گوید، کیفیت پایین هوا، حشرات ناقل بیماری، سیلاب‌ها و آتش‌سوزی‌های جنگلی -که همگی به‌دلیل بحران اقلیمی تشدید شده‌اند- نیز تاثیر شگرفی بر توانایی کارگران برای انجام وظایف شغلی‌شان خواهند داشت. شرکت دلویت پیش‌بینی می‌کند که بیش از ۱۳ میلیون شغل در ایالات‌متحده در معرض «شرایط اقلیمی شدید و تاثیرات گذار اقتصادی» قرار دارند.

ما حتی نمی‌توانیم نفس بکشیم

محمدرضا باقری، مدیر سابق HSE اویک در پروژه پتروشیمی دهلران و همچنین مسئول فعلی واحد بهداشت، ایمنی و محیط ‌زیست پتروناد ماهشهر از تجربه زیسته خود در حدود سه دهه فعالیت در فضاهای گرم و صنعتی ایران به تجارت فردا می‌گوید: من حدود ۲۵ سال است که در مناطق مختلف جنوبی کشور، از عسلویه و ماهشهر گرفته تا دهلران و جنوب خراسان، در محیط‌های صنعتی و عملیاتی فعالیت داشته‌ام. آنچه در سال‌های اخیر به‌وضوح قابل مشاهده است، افزایش میانگین دمای هوا نسبت به سال‌های گذشته است. دلایل این تغییرات، موضوع بحث‌های تخصصی و اقلیمی است؛ اما آنچه برای ما در محیط‌های صنعتی اهمیت دارد، تاثیر مستقیم افزایش دما بر شرایط کار و نیروی انسانی است. هرچه دمای هوا بالاتر می‌رود، طبیعتاً شرایط کار برای کارکنانی که در فضای باز یا محیط‌های صنعتی فعالیت می‌کنند دشوارتر می‌شود. این مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که افزایش دما با رطوبت بالا همراه باشد. برای مثال، در ماهشهر ممکن است رطوبت هوا به ۸۶ درصد برسد و همزمان دمای هوا حدود ۴۸ درجه باشد. در چنین شرایطی، حتی نفس کشیدن و انجام فعالیت‌های معمول کاری بسیار دشوار می‌شود. معمولاً در ساعت‌های بعدازظهر، با تغییر شرایط رطوبتی، وضعیت تا حدودی بهتر می‌شود، اما در مجموع اثر گرما و رطوبت بر نیروی کار کاملاً محسوس است.

این موضوع فقط به احساس گرما و سخت شدن شرایط کار محدود نمی‌شود. افزایش دما می‌تواند توان جسمی و میزان تمرکز و هوشیاری کارکنان را کاهش دهد و در نتیجه احتمال خطا و حادثه را بالا ببرد. هر عاملی که سطح هوشیاری یا دقت افراد را کاهش دهد، در محیط‌های صنعتی می‌تواند به یک عامل خطر تبدیل شود. گرما یکی از همین عوامل است؛ به‌خصوص اگر با کمبود زمان استراحت یا طولانی شدن ساعت‌های کار همراه شود.

به گفته باقری، یکی از علائم اولیه گرمازدگی، کاهش سطح هوشیاری و کاهش واکنش‌های فرد است. وقتی چنین اتفاقی در یک محیط صنعتی رخ می‌دهد، حتی یک خطای ساده می‌تواند پیامدهای جدی داشته باشد؛ از زمین خوردن و پیچ‌خوردگی پا گرفته تا حوادث سنگین‌تر. بنابراین باید گرما را نه‌صرفاً یک عامل محیطی، بلکه یکی از عوامل موثر بر ایمنی و سلامت شغلی در نظر گرفت. از سوی دیگر، پیامدهای اقتصادی این حوادث نیز نباید نادیده گرفته شود. هزینه یک حادثه فقط همان هزینه‌ای نیست که در لحظه حادثه پرداخت می‌شود. اگر یک کارگر به‌دلیل حادثه چند روز بستری شود و نتواند سر کار حاضر شود، هزینه‌های درمان و دوره نقاهت نیز به سازمان تحمیل می‌شود. اگر حادثه به ازکارافتادگی منجر شود، موضوع بسیار گسترده‌تر خواهد شد و ممکن است خانواده‌ای دو، سه یا چهارنفره برای سال‌ها درگیر تبعات آن شوند و هزینه‌هایی مانند مستمری و حمایت‌های بلندمدت ایجاد شود. اینها همان هزینه‌های پنهان حوادث هستند که گاهی در محاسبات اولیه دیده نمی‌شوند، اما درنهایت به سازمان و بنگاه اقتصادی تحمیل می‌شوند.

یک تجربه واقعی از اثر گرما بر حادثه

این متخصص محیط‌ زیست و ایمنی در فضاهای صنعتی توضیح می‌دهد؛ در طول سال‌هایی که در این حوزه فعالیت کرده‌ام، موارد متعددی دیده‌ام که شرایط گرما و رطوبت در بروز حادثه یا تشدید خطر نقش داشته است. یک نمونه مشخص برایتان بگویم. فردی در شرایطی که هوا به‌شدت گرم و رطوبت بالا بود، کار می‌کرد. بعد از مدتی تصمیم گرفت کار را متوقف کند و برای استراحت از محل خارج شود. حدود ساعت ۱۰:30 صبح بود. به گفته خودش، وقتی بلند شد تا از پله‌ها پایین برود، ناگهان چشم‌هایش تار شد و درست نمی‌دید. در همان لحظه، لوله‌ای را که بالای سرش قرار داشت ندید و سرش به‌شدت با لوله برخورد کرد. معمولاً در چنین وضعیتی افراد باید کلاه ایمنی داشته باشند، اما در آن لحظه کلاه ایمنی‌اش را کنار گذاشته بود و همین مسئله موجب شد ضربه مستقیم به سر وارد شود. این حادثه به‌خوبی نشان می‌دهد که شرایط گرم می‌تواند مستقیم بر ایمنی نیروی انسانی اثر بگذارد. فرد هنوز به مرحله شدید گرمازدگی نرسیده بود، اما کاهش توان جسمی، تاری دید و افت هوشیاری ناشی از گرما کافی بود تا حادثه برای او اتفاق بیفتد.

چشم‌انداز کار در گرمای جنوب

باقری می‌گوید: اگر بخواهیم با توجه به تجربه سال‌های گذشته و پیش‌بینی‌های حوزه محیط زیست، هواشناسی و تغییرات اقلیمی درباره آینده محیط‌های کاری در مناطق گرم، به‌خصوص جنوب ایران، صحبت کنیم، به‌نظر من روند قطعاً سخت‌تر خواهد شد. ادعا نمی‌کنم که در حوزه محیط زیست اطلاعات تخصصی و پیشرفته‌ای دارم، اما چیزی که در محیط کار و طی سال‌های فعالیت خودم به‌وضوح دیده‌ام این است که اگر برای روند افزایش دما و خشکسالی‌های مداوم چاره‌اندیشی نشود، وضعیت در سال‌های آینده دشوارتر خواهد شد. همین حالا تعداد روزهایی که به‌دلیل گرمای شدید، اطلاعیه صادر می‌شود و از صنایع خواسته می‌شود ساعت‌های کاری را کاهش دهند، مراقبت بیشتری از کارکنان داشته باشند یا فعالیت در ساعت‌های خاصی از روز محدود شود، نسبت به گذشته بیشتر شده است. اگر این روند ادامه پیدا کند، طبیعی است که انتظار داشته باشیم در سال‌های آینده تعداد این روزها نیز افزایش پیدا کند. این موضوع درنهایت فقط یک مسئله محیط ‌زیستی یا ایمنی نیست. کاهش ساعت‌های کاری، افزایش زمان استراحت، محدود شدن فعالیت در فضای باز و کاهش توان جسمی نیروی انسانی، همگی بر روند اجرای پروژه‌ها و بهره‌وری اثر می‌گذارند. بنابراین افزایش دما می‌تواند به‌صورت غیرمستقیم، به یک عامل موثر بر اقتصاد صنعتی کشور تبدیل شود؛ به‌ویژه در مناطقی مانند جنوب ایران که بخش مهمی از فعالیت‌های نفت، گاز، پتروشیمی و صنایع انرژی در شرایط گرم و مرطوب انجام می‌شود. اگر از امروز برای سازگاری محیط‌های کاری با این شرایط چاره‌اندیشی نکنیم، ممکن است در آینده گرما نه‌تنها یک چالش برای سلامت و ایمنی نیروی انسانی، بلکه به یکی از محدودیت‌های جدی فعالیت و بهره‌وری صنایع تبدیل شود.

چگونه بحران اقلیمی بر سلامت کارگران تاثیر می‌گذارد

براساس آمار اداره کار ایالات‌متحده، در سال ۲۰۲۱ به‌دلیل تنش گرمایی، ۳۶ مرگ مرتبط با کار در این کشور رخ داده است. همچنین سازمان غیرانتفاعی KFF تخمین می‌زند که بیش از ۶۵ میلیون کارگر در مشاغلی فعالیت می‌کنند که با خطرات سلامت مرتبط با اقلیم در ارتباط است. سازمان حفاظت محیط زیست ایالات‌متحده (EPA) پنج تاثیر کلیدی بر سلامت ناشی از این «مخاطرات مرتبط با اقلیم» را شناسایی کرده است:

بیماری‌های ناشی از گرما: گرمازدگی و خستگی ناشی از گرما از خطرات آشکار برای کارگرانی هستند که در معرض گرمای شدید قرار دارند، اما خستگی ناشی از کار در دمای بالا نیز یک ریسک به‌شمار می‌رود، زیرا احتمال خطا را افزایش می‌دهد که در برخی مشاغل می‌تواند به آسیب یا مرگ منجر شود.

بیماری‌های تنفسی: با تشدید بحران اقلیمی، کیفیت هوا روبه وخامت می‌رود: آتش‌سوزی‌های بیشتر و گردوغبار ناشی از خشکسالی، میزان آلاینده‌های هوا را افزایش می‌دهد. همزمان، افزایش دما طول فصل‌های بهار و تابستان را تغییر می‌دهد که به‌نوبه خود مشکلاتی مانند تب‌یونجه و آسم را برای برخی کارگران فضای باز تشدید می‌کند.

تاثیرات بر سلامت جسمی و روانی: برای افراد در خط مقدم، مانند آتش‌نشانان و کارکنان بهداشت و درمان، فشار جسمی و روانی ناشی از مدیریت پیامدهای رویدادهای اقلیمی شدید، احتمالاً سنگین خواهد بود.

افزایش بیماری‌های عفونی: با افزایش دما، جمعیت حشرات افزایش می‌یابد که به‌معنای عفونت‌های خطرناک‌تر ناشی از پشه‌ها، کنه‌ها و سایر حشرات ناقل بیماری است.

تاثیرات مرتبط با آفت‌کش‌ها: در نتیجه افزایش حشرات، احتمالاً استفاده از آفت‌کش‌ها بیشتر می‌شود که بر کارگران کشاورزی در معرض این مواد شیمیایی سمی تاثیر می‌گذارد.

چگونه بحران اقلیمی موجب کاهش بهره‌وری می‌شود

مطالعات نشان می‌دهند که وقتی دما از ۲۴ تا ۲۶ درجه سانتی‌گراد بالاتر می‌رود، سرعت کار کم می‌شود. سازمان بین‌المللی کار می‌گوید که در دمای ۳۳ تا ۳۴ درجه، سطح بهره‌وری در مشاغلی که نیاز به کار بدنی دارند، می‌تواند به نصف برسد و اگر گرما نباشد که بر بهره‌وری تاثیر می‌گذارد، کارگران اثرات دیگر مرتبط با اقلیم را تجربه خواهند کرد؛ مانند آلودگی هوا که بیماری‌های موجود را تشدید می‌کند، افت سلامت روان ناشی از استرس رویدادهای اقلیمی شدید، و بیماری‌های ناشی از افزایش حشرات ناقل بیماری. به‌ناچار، این موضوع بیشترین تاثیر را بر کشورهای جنوب جهانی و کشورهای کم‌درآمد خواهد گذاشت. براساس مطالعه‌ای که در نشریه لنست منتشر شده، آفریقای جنوب‌ صحرا، جنوب آسیا و جنوب‌ شرق آسیا بالاترین ریسک کاهش بهره‌وری نیروی کار ناشی از بحران اقلیمی را دارند.