رد چرخ

اکنون جایی از طبیعت ایران نیست که رد چرخ‌های آفرودسواران بر زمینش حک نشده باشد. از دشت‌ها و بیابان‌ها و کویرها تا جنگل‌ها و دره‌های سخت و قله‌های مرتفع. چرخ آفرود همه جا می‌چرخد. هیچ چیز جلودار لاستیک‌های خردکننده آفرودها نیست. غالب آفرودسوارها البته طبیعت‌دوست هستند، اما دوستی آنها مصداق تمثیل «دوستی خاله خرسه» است. آنها به طبیعت می‌روند تا از هوا و زمین و آب لذت ببرند. اما چرخ خودروهایشان چنان کشنده‌ است که جانی در تن طبیعت باقی نمی‌گذارد. این روند تفریحی و ورزشی وقتی پیوسته و مداوم باشد و در تمامی شهرها و استان‌های کشور ضرب شود، عدد هولناکی به‌دست می‌آید که در یک توصیف اغراق‌آمیز مثل آن می‌ماند که هزاران نفر روزانه با بیل و کلنگ به جان طبیعت ایران بیفتند.

 از سویی به‌نظر نمی‌رسد ممنوعیت کامل فعالیت آفرودسوارها راه‌حل واقعی و تاثیرگذار باشد، بلکه ممکن است در‌نهایت به فعالیت تخریبی و غیرقانونی و پنهانی تخریب طبیعت دامن بزند. بااین‌حال معاون حفاظت و امور اراضی سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با صدور ابلاغیه‌ای خطاب به مدیران کل منابع طبیعی استان‌ها، بر تشدید نظارت بر فعالیت‌های آفرودسواری در عرصه‌های منابع طبیعی و برخورد قانونی با تخلفات مرتبط تاکید کرده است. در این ابلاغیه با اشاره به ضرورت صیانت از جنگل‌ها، مراتع، بیابان‌ها، کویرها و اراضی ساحلی، حفاظت از منابع پایه آب، خاک و پوشش گیاهی را از اولویت‌های ماموریت‌های حفاظتی سازمان برشمرده و تاکید شده که هرگونه فعالیت آفرودسواری که موجب تخریب خاک، فرسایش اراضی، آسیب به پوشش گیاهی و برهم خوردن تعادل اکولوژیک شود، مغایر با اهداف حفاظتی سازمان است و باید مطابق قوانین با آن برخورد شود.

آفرودسواری؛ از تفریح محدود تا فعالیتی فراگیر

 واقعیت این است که سال‌هاست آفرودسواری از یک تفریح محدود به فعالیتی فراگیر در کویرها، جنگل‌ها، مراتع و مناطق کوهستانی ایران تبدیل شده و آفرودبازان خسارت‌های سنگینی به منابع طبیعی وارد می‌کنند. آنچه برای گروهی هیجان و ماجراجویی به‌شمار می‌آید، از نگاه متولیان منابع طبیعی به‌معنای تخریب خاک، نابودی پوشش گیاهی، برهم خوردن زیستگاه حیات‌وحش و ایجاد مسیرهای غیرمجاز در عرصه‌های طبیعی است. هجوم آفرودسواران به طبیعت ایران علاوه‌بر تخریب پوشش‌های گیاهی، زندگی حیات وحش جنگل‌ها، مراتع و کوهستان را مختل کرده و موجب مهاجرت برخی گونه‌ها از زیستگاهشان شده است. ورود ماشین و موتور با لاستیک‌های سنگین و بزرگ به مناطق بکر و طبیعی مناطق مختلف ایران، برای تفریح یک عده، بدون هیچ چهارچوب و ضابطه‌ای به قیمت نابودی پوشش‌های گیاهی، فرسایش خاک و افزایش خطر سیل‌خیزی و سلب آرامش حیات وحش تمام شده است.

براساس ابلاغیه علینقی حیدریان، معاون حفاظت و امور اراضی سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، تردد لجام‌گسیخته و بدون ضابطه خودروها و تجهیزات آفرود در عرصه‌های تحت مدیریت و نظارت سازمان منابع طبیعی ممنوع است و در صورت مشاهده تخلف، ضمن مستندسازی، اقدامات قانونی لازم از طریق مراجع ذی‌صلاح انجام خواهد شد. همچنین یگان‌های حفاظت استان‌ها مکلف شده‌اند با افزایش گشت و مراقبت در عرصه‌های کویری، بیابانی، جنگلی، مرتعی و اراضی ساحلی، نسبت به شناسایی نقاط پرخطر، پایش مستمر فعالیت‌های آفرودسواری و پیشگیری از خسارت‌های احتمالی اقدام کنند. مستندسازی تخلفات با ثبت تصاویر، مختصات جغرافیایی، میزان خسارت‌های واردشده و مشخصات متخلفان، تشکیل پرونده و معرفی افراد متخلف به مراجع قانونی در صورت احراز تخریب یا ورود خسارت، همکاری با مراجع انتظامی، قضایی و دستگاه‌های اجرایی مرتبط و همچنین اجرای برنامه‌های آموزشی و اطلاع‌رسانی با هدف ترویج طبیعت‌گردی مسئولانه، از جمله اقدامات مورد تاکید در این ابلاغیه است. براساس این ابلاغیه، آمار تخلفات مرتبط با ورود غیرمجاز خودروهای آفرود، میزان خسارت‌های به‌بار‌آمده و اقدامات قانونی انجام‌شده نیز باید به‌صورت فصلی به فرماندهی یگان حفاظت سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور ارسال شود.

تخریب اکوسیستم‌های طبیعی

کارشناسان محیط زیست بر این باورند که خودروهای آفرود با عبور از مناطق بکر و دست‌نخورده، به خاک، گیاهان و جانوران آسیب می‌‌رسانند و این فعالیت می‌تواند به نابودی گیاهان نادر و آسیب به اکوسیستم‌های محلی منجر شود. سنگینی خودروهای آفرود موجب از بین رفتن میکروارگانیسم‌های خاک می‌شود که اساسی‌ترین بخش اکوسیستم هستند. محمد درویش متخصص محیط‌ زیست، معتقد است؛ براساس پژوهش‌های صورت‌گرفته، عبور اجسام سنگین از زمین موجب کوبیده شدن خاک خواهد شد و ماشین‌های آفرود جزو اجسام سنگین محسوب می‌شوند و باعث می‌شوند گیاهان در خاک کوبیده‌شده رشد نکنند و رشد آنها متوقف شود. یا به‌طور کلی موجب می‌شود منطقه دیگر برای رشد گیاهان مناسب نباشد. در بسیاری از زیستگاه‌های خشک و نیمه‌خشک ایران، بازسازی خاک و پوشش گیاهی بسیار کُند صورت می‌گیرد و یک مسیر تازه می‌تواند مدت‌ها روی زمین بماند. در کویرها، رد خودروها پوسته‌های زیستی خاک را از بین می‌برد؛ در مراتع، گیاهان کم‌جان زیر چرخ‌ها له می‌شوند. همچنین نشت روغن موتور، سوخت و لاستیک به خاک و منابع آبی زیرسطحی، چرخه طبیعی مواد مغذی را مختل می‌کند و به آب‌های زیرسطحی آسیب می‌رساند. یک فعال حوزه محیط زیست استان بوشهر در این ‌باره بیان کرده است که حرکت خودروهای آفرود در مناطق نزدیک به منابع آبی، می‌تواند موجب آلودگی آب‌ها شود؛ روغن‌ها و سوخت‌های ریخته‌شده بر روی زمین می‌توانند به آب‌های زیرزمینی نفوذ کرده و کیفیت آب را کاهش دهند.

فعالان حوزه محیط زیست نیز بر این نکته تاکید می‌کنند که آفرودسواری باعث ایجاد آلودگی صوتی و هوا می‌شود؛ صدای بلند خودروها نه‌تنها موجودات زنده را آزار می‌دهد، بلکه می‌تواند بر رفتارهای طبیعی آنها تاثیر بگذارد. همچنین سوخت‌های فسیلی استفاده‌شده در این خودروها، به آلودگی هوا و افزایش گازهای گلخانه‌ای کمک می‌کند. در زیستگاه‌های حیات‌وحش، صدای موتور و نور خودروها می‌تواند جانوران را از قلمرو، لانه یا مسیر طبیعی جابه‌جایی‌شان دور کند. آفرودسواری در سال‌های اخیر با برهم‌زدن آرامش زیستگاه، روند زادآوری حیات‌وحش را مختل کرده و موجب کاهش جمعیت برخی گونه‌ها شده است. نور چراغ‌های ماشین‌ها خواب شبانه حیوانات را بر هم می‌زند و حتی زیست شبانه بعضی از حیوانات را به خطر می‌اندازد؛ یا صدای بلند باندهای آنها در مناطق طبیعی باعث سکته پرندگان و فرار آنها از روی تخم‌هایشان خواهد شد. کارشناسان محیط‌ زیست هشدار می‌دهند که آفرودسواران، با ورود غیرمجاز به عرصه‌های طبیعی، آرامش حیات وحش و تعادل زیست‌محیطی را بر هم می‌زنند؛ امری که می‌تواند تبعات جبران‌ناپذیری در پی داشته باشد. یکی از نگرانی‌هایی که فعالان محیط‌ زیست از آفرودسواری در طبیعت دارند، فرسایش و تخریب زیستگاه‌های طبیعی است؛ وسایل نقلیه قدرتمند مورد استفاده در آفرودها، می‌توانند آسیب زیادی به اکوسیستم‌های تالاب‌ها، مراتع و جنگل‌ها وارد کنند. لاستیک خودروهای آفرود، خاک را نابود و سنگ‌ها و گیاهان را از جای خود خارج می‌کنند و لایه بالایی پوشش گیاهی را از بین می‌برند؛ این اختلال به افزایش فرسایش، از دست دادن حاصل‌خیزی خاک و کاهش بسیار کیفیت زیستگاه برای گونه‌های گیاهی و جانوری منجر می‌شود. یک فعال محیط زیست و دبیر انجمن زیست‌محیطی دیده‌بان کوهستان در این باره گفته است که خودروهای آفرود در همه بخش‌های محیط‌ زیست مانند کوهستان، بیابان و جنگل سبب تخریب‌های جبران‌ناپذیر می‌شوند؛ ورود خودروها به رودخانه‌ها، گیاهان حاشیه رودخانه را از بین می‌برد و گاه با ریخته شدن بنزین و روغن خودرو در رودخانه، گونه‌های جانوری رودخانه را در معرض آسیب قرار می‌دهد.

آیا ممنوعیت آفرود موثر است؟

اگرچه ممکن است در ظاهر کفه ترازوی طرفداران طبیعت نسبت به آفرودسواران سنگین‌تر باشد، اما واقعیت این است اگر صفحات مهم‌ترین خبرگزاری‌ها و روزنامه‌ها و به‌طور کلی رسانه‌های رسمی کشور را ورق بزنید، خواهید دید که چطور زیباترین و بکرترین مناطق گاهی برای آفرودسواری پیشنهاد شده و البته قوانین و مقررات و دستورالعمل‌های خود را نیز تدوین کرده و در معرض دید افکار عمومی قرار داده‌اند. روزنامه همشهری در ابتدای آبان‌ماه 1405 در گزارشی به نام «آدرنالین در دل طبیعت؛ بهترین مسیرهای آفرود ایران برای عاشقان هیجان» نوشته است: «وقتی جاده تمام می‌شود، ماجراجویی آغاز می‌شود. ایران با کویرهای بی‌انتها، جنگل‌های بکر، کوهستان‌های سرسبز و مسیرهای ناشناخته، یکی از جذاب‌ترین مقصدها برای علاقه‌مندان به آفرود است؛ سفری که فقط رانندگی نیست، بلکه تجربه کشف طبیعتی است که بسیاری از گردشگران هرگز نمی‌بینند. در سال‌های اخیر، با افزایش محبوبیت آفرودسواری، امکانات و زیرساخت‌های مربوط به این ورزش نیز در حال گسترش است. تورهای آفرود و کمپ‌های مخصوص به این فعالیت در نقاط مختلف کشور راه‌اندازی شده‌اند که به علاقه‌مندان این امکان را می‌دهند تا با خیال راحت و زیر نظر راهنمایان مجرب، به ماجراجویی بپردازند. همچنین، برگزاری مسابقات آفرود در برخی مناطق، به جذابیت این ورزش افزوده و زمینه‌ای برای رقابت سالم و نمایش مهارت‌های رانندگی فراهم کرده است. به این ترتیب، آفرود‌سواری فقط یک سرگرمی نیست، بلکه به یک فرهنگ و سبک زندگی تبدیل شده که روزبه‌روز در حال گسترش است.»

بااین‌حال، این تصمیم پرسشی مهم را پیش‌روی سیاست‌گذاران قرار می‌دهد که آیا ممنوعیت، موثرترین راه حفاظت از طبیعت است، یا باید میان حق استفاده عمومی از طبیعت و ضرورت حفاظت از منابع ملی تعادل برقرار کرد؟ برخی کارشناسان بر این باورند که ورزش آفرود و سافاری در کشور ما سامان‌دهی نشده و فدراسیون اتومبیل‌رانی به این امر توجه جدی نشان نداده است. به گفته آنان، بی‌سروسامان‌ترین نوع بهره‌برداری از طبیعت، مربوط به آفرود است که کوبیدگی خاک و آسیب به حیات‌وحش را به‌دنبال دارد. متخصصان با اشاره به ضرورت آموزش و ترویج اخلاق گردشگری و آفرود در کنار احترام به موازین و رسوم جوامع محلی حاشیه بیابان، این موضوع را یک مسئله ملی می‌دانند که ضرورت آن به‌طور جدی احساس می‌شود. از سوی دیگر، برخی مسئولان محلی نیز بر این نظر هستند که ایجاد مسیرهای مشخص برای آفرودسواری، آموزش رانندگان درباره اهمیت حفظ محیط زیست و اعمال محدودیت‌های قانونی می‌تواند به حفاظت از طبیعت کمک کند. تجربه بسیاری از کشورها نشان می‌دهد که به‌جای ممنوعیت کامل، استفاده از مسیرهای مشخص، دریافت عوارض، محدود کردن ظرفیت پذیرش و اعمال مقررات سخت‌گیرانه می‌تواند هم از طبیعت حفاظت کند و هم امکان بهره‌برداری مسئولانه را فراهم آورد. یک فعال حوزه محیط زیست نیز تاکید کرده است که برای کاهش تاثیرات مخرب آفرودسواری بر طبیعت، نیاز به مدیریت و نظارت موثر داریم و ایجاد مسیرهای مشخص برای آفرودسواری، آموزش رانندگان درباره اهمیت حفظ محیط زیست و اعمال محدودیت‌های قانونی می‌تواند به حفاظت از طبیعت کمک کند.

نکته قابل‌توجه دیگر اینکه موضوع به رسمیت شناختن آفرودسواری به‌عنوان یک رشته ورزشی در حوزه وظایف وزارت ورزش و جوانان است و موضوع از طریق برگزاری جلسات کارشناسی با دستگاه‌های ذی‌ربط در حال پیگیری است و پس از تعیین تکلیف قانونی، دستورالعمل اجرایی لازم ابلاغ خواهد شد. همچنین نهادهای متولی در حال تدوین چهارچوبی برای سامان‌دهی این حوزه هستند تا ضمن حمایت از گردشگری مسئولانه، از تخریب منابع طبیعی جلوگیری شود. در این راستا، مرجع صدور مجوز و نظارت بر حضور آفرودسواران در طبیعت، ادارات کل منابع طبیعی و میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی هستند، و هرگونه فعالیت بدون هماهنگی این نهادها غیرقانونی است.

هزینه واقعی آفرود برای طبیعت

هزینه واقعی آفرود برای منابع طبیعی بسیار سنگین است و سیاست‌های حفاظتی باید بتوانند میان توسعه گردشگری و حفظ سرمایه‌های طبیعی کشور توازن برقرار کنند. گسترش تورهای آفرودی در طبیعت، بدون رعایت ضوابط قانونی، موجب تخریب پوشش‌های گیاهی، افزایش فرسایش خاک، تهدید گونه‌های جانوری و بالا رفتن احتمال وقوع سیل در زیست‌بوم‌های آسیب‌پذیر شده است. به‌نظر می‌رسد ممنوعیت کامل هرچند گامی ضروری در جهت جلوگیری از تخریب‌های فوری است، اما در بلندمدت نیاز به تدوین ضوابط دقیق، سامان‌دهی این ورزش و فرهنگ‌سازی برای طبیعت‌گردی مسئولانه دارد تا هم از طبیعت حفاظت شود و هم امکان بهره‌برداری پایدار از آن برای نسل‌های آینده به‌ وجود بیاید. چنان‌که یکی از فعالان محیط زیست نیز تاکید کرده است، آفرودسواران طبیعت ایران را خط‌خطی کرده‌اند و این زخم‌ها بر تن طبیعت تا سال‌ها باقی خواهد ماند. در نشستی که با هدف سامان‌دهی فعالیت آفرودسواران برگزار شد، مسئولان استانی نیز ضمن تاکید بر نگرانی‌های زیست‌محیطی، خواستار ورود جدی‌تر دستگاه‌های مرتبط در سطح ملی برای قانونمند کردن این فعالیت‌ها شدند. دادستان آمل نیز با اشاره به ثبت جهانی جنگل‌های هیرکانی به‌عنوان میراث طبیعی، تاکید کرده است که تردد موتورسیکلت‌های سنگین و خودروهای آفرود، خسارت‌های جبران‌نشدنی به ریشه درختان، خاک و زیست‌بوم منطقه وارد می‌کند. با سازمان‌دهی مناسب و تعیین مسیرهای مشخص برای تردد آفرود، می‌توان از صدماتی نظیر آسیب به توده جنگلی، زادآوری و درختان سرپا و همچنین فشردگی خاک جلوگیری کرد. در‌نهایت، آنچه مسلم است این است که حفاظت از سرمایه‌های طبیعی کشور رویکردی جامع و چندوجهی می‌طلبد که در آن ضمن برخورد قاطع با تخلفات، زمینه‌های لازم برای فعالیت‌های مسئولانه و پایدار نیز فراهم شود.