پول سرکش
چگونه نام سیف‌الدین عموص با علم اقتصاد پیوند خورد؟
صدیقه نژادقربان/ نویسنده نشریه
تصور کنید دولت نتواند هر زمان با کمبود منابع روبه‌رو شد، پول بیشتری خلق کند؛ بانک‌ها امکان گسترش نامحدود اعتبار نداشته باشند و هیچ مقام پولی نتواند با تغییر سیاست‌های خود، ارزش پس‌انداز شما را تحت تاثیر قرار دهد. در چنین اقتصادی، دولت‌ها هزینه جنگ، خدمات عمومی و طرح‌های عمرانی را چگونه تامین می‌کنند؟ اگر اقتصاد وارد رکود شود، چه نهادی برای مهار بحران وارد عمل خواهد شد؟ این پرسش‌ها در نگاه نخست به دنیای بیت‌کوین تعلق دارند، اما ریشه آنها به یکی از قدیمی‌ترین مناقشه‌های علم اقتصاد بازمی‌گردد: اختیار خلق پول.
سیف‌الدین عموص، اقتصاددان فلسطینی‌تبار و نویسنده کتاب «استاندارد بیت‌کوین»، از جمله کسانی است که این مناقشه را دوباره به مرکز بحث‌های اقتصادی آورده است. او بیت‌کوین را از دریچه فناوری یا نوسان قیمت بررسی نمی‌کند؛ نقطه شروعش محدودیت عرضه است. از نگاه عموص، اهمیت بیت‌کوین در این است که هیچ دولت و بانک مرکزی نمی‌تواند به دلخواه بر تعداد واحدهای آن اضافه کند. همین ویژگی، او را به نقدی گسترده‌تر درباره پول اعتباری، تورم، پس‌انداز و رابطه قدرت سیاسی با نظام پولی رسانده است. به بهانه سالروز تولد او در ۲۴ اکتبر، می‌توان بررسی کرد که چرا این نقد مخاطب پیدا کرده و استدلال‌هایش تا چه اندازه در برابر نقد اقتصادی تاب می‌آورند.
از دانشگاه تا تاریخ پول
مسیر فکری عموص از ابتدا به بیت‌کوین ختم نمی‌شد. او در دانشگاه آمریکایی بیروت مهندسی مکانیک خواند، در مدرسه اقتصاد لندن به سراغ مدیریت توسعه رفت و در دانشگاه کلمبیا دکترای توسعه پایدار گرفت. رساله دکترایش درباره سیاست‌های حمایت از سوخت‌های زیستی در آمریکا و اتحادیه اروپا بود. از سال ۲۰۰۹ نیز در دانشگاه آمریکایی لبنان اقتصاد تدریس کرد. دغدغه مشترک او در این مطالعات، نقش دولت و محدودیت‌های برنامه‌ریزی متمرکز در هدایت اقتصاد بود؛ موضوعی که بعدها به نظام پولی تعمیم داد.
آشنایی عموص با مکتب اتریش در سال‌های پایانی دهه ۲۰۰۰، مسیر فکری او را تغییر داد. این مکتب بر محدودیت دانش برنامه‌ریزان مرکزی، انتخاب فردی، سازوکار قیمت‌ها و شکل‌گیری نظم اقتصادی از تعاملات غیرمتمرکز تاکید می‌کند. از این نگاه، دانش اقتصادی میان میلیون‌ها نفر پراکنده است و قیمت‌ها یکی از ابزارهای انتقال این اطلاعات هستند.
عموص در گفت‌وگوهایش توضیح داده که ابتدا به طلا و مسئله تورم علاقه‌مند شده و در همین مسیر با بیت‌کوین آشنا شده است. او در سال ۲۰۱۴، پس از مطالعه سازوکار استخراج این رمزارز، بیشتر به ظرفیت اقتصادی آن توجه کرد. آنچه نظرش را جلب کرد، امکان ایجاد نظامی بود که قواعد عرضه پول در آن به تصمیم یک نهاد مرکزی وابسته نباشد. به این ترتیب، تاریخ پول و فناوری دیجیتال در اندیشه او به یکدیگر پیوند خوردند.
چرا پول باید سخت باشد؟
در کتاب «استاندارد بیت‌کوین» که در سال ۲۰۱۸ منتشر شد، عموص تاریخ پول را از جوامع ابتدایی تا نظام مالی مدرن دنبال می‌کند. ایده اصلی او بر تمایزی ساده استوار است: همه پول‌ها به یک اندازه در برابر افزایش عرضه مقاوم نیستند. او برای توضیح این تفاوت از دو مفهوم «پول سخت» و «پول نرم» استفاده می‌کند.
پول سخت، در تعریف عموص، پولی است که تولید واحدهای تازه آن دشوار باشد و موجودی‌اش به‌سرعت افزایش پیدا نکند. طلا نمونه تاریخی چنین پولی است؛ استخراج آن به سرمایه، نیروی کار، فناوری و زمان نیاز دارد و افزایش قیمت هم نمی‌تواند عرضه‌اش را بلافاصله چند برابر کند. عموص برای توضیح این ویژگی به مفهوم «نسبت انباشت به جریان» اشاره می‌کند؛ یعنی نسبت موجودی انباشته یک دارایی به تولید سالانه آن. هرچه این نسبت بالاتر باشد، افزایش عرضه دشوارتر است. بخش بزرگی از طلای استخراج‌شده در طول تاریخ همچنان به شکل ذخیره باقی مانده و همین ویژگی، جایگاه آن را به‌عنوان پول تقویت کرده است.
از نگاه عموص، کمیابی یکی از پایه‌های اعتماد به پول است. پول باید بتواند ارزش را در طول زمان حفظ کند؛ اگر عرضه آن به‌سرعت افزایش یابد، قدرت خرید دارندگانش ممکن است کاهش پیدا کند. این موضوع مستقیماً به پس‌انداز مربوط می‌شود. افراد بخشی از درآمد امروز را برای آینده کنار می‌گذارند، با این انتظار که ارزش آن در گذر زمان حفظ شود. اگر پول مرتب قدرت خرید خود را از دست بدهد، انگیزه نگهداری آن کاهش می‌یابد و مردم به‌دنبال دارایی‌های دیگری می‌روند.
عموص این موضوع را به مسیر رشد اقتصادی هم پیوند می‌دهد. از نظر او، پس‌انداز منابع لازم برای سرمایه‌گذاری بلندمدت و انباشت سرمایه را فراهم می‌کند. پولی که به‌آسانی قابل افزایش باشد، می‌تواند این رابطه را تضعیف کند و افراد را به مصرف کوتاه‌مدت سوق دهد. در نگاه او، پول خوب باید به مردم اجازه دهد ثمره کار امروز خود را برای آینده نگه دارند، بی‌آنکه تصمیم‌های سیاسی یا نیازهای مالی دولت‌ها به‌سادگی ارزش پس‌اندازشان را تغییر دهد.
از طلا تا پول اعتباری
برای درک انتقاد عموص از نظام پولی امروز، باید به تغییر رابطه پول و طلا در قرن بیستم برگشت. در نظام پایه طلا، ارزش پول به ذخایر طلا و امکان تبدیل اسکناس به این فلز وابسته بود. جنگ‌ها و بحران‌های اقتصادی به‌تدریج این محدودیت را تضعیف کردند تا سرانجام پیوند رسمی ارزهای اصلی با طلا از بین رفت و پول اعتباری جای آن را گرفت؛ پولی که ارزشش به پشتوانه قانونی، اعتماد عمومی و ظرفیت اقتصادی صادرکننده وابسته است.
عموص این تحول را نقطه عطفی در تاریخ اقتصاد می‌داند. از نگاه او، کنار رفتن محدودیت طلا به دولت‌ها و بانک‌های مرکزی اختیار بیشتری در مدیریت پول و اعتبار داد. امروز بانک‌های مرکزی با تعیین نرخ بهره بر شرایط مالی اثر می‌گذارند و بانک‌های تجاری نیز هنگام وام‌دهی سپرده خلق می‌کنند. عموص بر این باور است که این ساختار به دولت‌ها امکان می‌دهد بخشی از هزینه تصمیم‌هایشان را از مسیر تورم به جامعه منتقل کنند.
او تاکید می‌کند که کاهش قدرت خرید پول، میان همه گروه‌ها یکسان توزیع نمی‌شود. افراد دارای درآمد ثابت یا کسانی که امکان تبدیل دارایی‌هایشان به املاک و طلا را ندارند، آسیب‌پذیرترند؛ در مقابل، دسترسی زودتر به اعتبار و دارایی‌هایی که با تورم رشد می‌کنند، می‌تواند موقعیت بهتری به وجود بیاورد. عموص در کتاب «استاندارد فیات» (۲۰۲۱) این نقد را به حوزه‌های اجتماعی و سیاسی گسترش می‌دهد. یکی از بحث‌های مهم او رابطه پول و جنگ است. به استدلال او، تامین بخشی از هزینه جنگ از مسیر گسترش اعتبار می‌تواند بار مالی آن را از دید جامعه پنهان کند؛ مردمی که شاید بدون مشارکت در تصمیم‌گیری، هزینه جنگ را با کاهش قدرت خرید پولشان بپردازند.
البته مالیات و انتشار اوراق بدهی هم از ابزارهای تامین مالی جنگ هستند. نکته مورد تاکید عموص، رابطه میان اختیار پولی و پاسخگویی سیاسی است: وقتی بخشی از هزینه تصمیم‌های دولت از مسیر تورم پرداخت می‌شود، تشخیص اینکه چه کسانی بار آن را تحمل کرده‌اند، دشوارتر خواهد بود.
بازگشت کمیابی به دنیای دیجیتال
در چنین تصویری، بیت‌کوین برای عموص پاسخی به مشکلی قدیمی است. طلا به‌دلیل کمیابی و دشواری تولید، در طول تاریخ نقش پولی پیدا کرد، اما انتقال آن در فاصله‌های طولانی هزینه‌بر بود و نگهداری و تایید اصالت و مالکیتش به زیرساخت و نهادهای واسطه نیاز داشت. به همین دلیل، بخش بزرگی از معاملات در نظام مدرن از طریق اسناد، سپرده‌ها و مطالبات بانکی انجام می‌شد. از نگاه عموص، بیت‌کوین دو ویژگی را کنار هم قرار می‌دهد: کمیابی و قابلیت انتقال دیجیتال. تعداد کل بیت‌کوین‌ها طبق قواعد پروتکل به ۲۱ میلیون واحد محدود شده و هیچ دولت یا بانک مرکزی به‌تنهایی نمی‌تواند واحدهای تازه‌ای به عرضه اضافه کند. البته اعتبار این محدودیت به مشارکت شبکه و پذیرش جمعی قواعد آن وابسته است. عموص بیان می‌کند که بیت‌کوین می‌تواند بخشی از نقشی را ایفا کند که طلا در نظام پولی گذشته داشت؛ با این تفاوت که انتقال آن به مرزهای جغرافیایی و زیرساخت‌های بانکی وابسته نیست. افراد می‌توانند بدون واسطه یک نهاد مرکزی دارایی خود را منتقل کنند و با کلیدهای رمزنگاری‌شده مالکیت آن را در اختیار داشته باشند. این ویژگی برای جوامعی که با بی‌ثباتی پول ملی یا محدودیت دسترسی به نظام بانکی و کنترل سرمایه روبه‌رو هستند، اهمیت دارد. بااین‌حال، عموص در مقاله علمی خود «آیا رمزارزها می‌توانند کارکردهای پول را انجام دهند؟»، که در سال ۲۰۱۸ منتشر شد، توضیح می‌دهد که کمیابی به‌تنهایی برای تبدیل یک دارایی به پول کافی نیست. پول باید سه کارکرد داشته باشد: وسیله مبادله، معیار سنجش ارزش و ذخیره ارزش. او توضیحمی‌دهد که نوسان شدید تقاضا در کنار عرضه انعطاف‌ناپذیر رمزارزها، استفاده از آنها را به‌عنوان واحد حساب در آینده نزدیک دشوار می‌کند؛ هرچند بیت‌کوین می‌تواند گزینه‌ای برای ذخیره ارزش بلندمدت باشد. بنابراین، عموص مدعی نیست که بیت‌کوین همین امروز جای پول‌های ملی را در معاملات روزمره می‌گیرد. استدلال او این است که دارایی با عرضه قابل پیش‌بینی و مستقل از تصمیم دولت‌ها، ممکن است به‌تدریج نقش پولی پیدا کند و به رقیبی برای نظام پول اعتباری تبدیل شود. محبوبیت «استاندارد بیت‌کوین» نیز از پیوند فناوری با دغدغه‌های اقتصادی ناشی می‌شود. عموص بحثی را که بیشتر میان علاقه‌مندان رمزارزها و اقتصاد اتریشی جریان داشت، به پرسش‌هایی ملموس درباره تورم، پس‌انداز، آزادی اقتصادی و قدرت دولت پیوند زد و مخاطبانی را جذب کرد که لزوماً با جزئیات فنی بلاک‌چین آشنا نبودند.
برخورد نظریه با اقتصاد واقعی
با وجود جذابیت استدلال عموص، نظریه پول سخت با پرسش‌های جدی روبه‌روست. مهم‌ترین آنها به همان ویژگی برمی‌گردد که او نقطه قوت بیت‌کوین می‌داند: عرضه انعطاف‌ناپذیر. اگر اقتصاد با رکود، بحران بانکی یا افت ناگهانی تقاضا مواجه شود، نظامی که امکان افزایش عرضه پول را ندارد، چگونه واکنش نشان می‌دهد؟ در نظام پولی متعارف، بانک مرکزی با تغییر نرخ بهره می‌تواند شرایط اعتباری را متناسب با وضعیت اقتصاد تنظیم کند. کاهش نرخ بهره در دوره رکود ممکن است مصرف و سرمایه‌گذاری را تحریک کند و هنگام تورم شدید، سیاست انقباضی به‌کار گرفته شود. طرفداران این سیاست معتقدند، حذف چنین ابزارهایی می‌تواند هزینه بحران‌ها را بالا ببرد. صندوق بین‌المللی پول نیز به سه ظرفیتی اشاره می‌کند که بیت‌کوین از آنها بی‌بهره است: مقابله با کاهش ساختاری قیمت‌ها، واکنش به شوک‌های موقت تقاضای پول و ایفای نقش وام‌دهنده نهایی در بحران‌های مالی. اینها از چالش‌های اصلی نظریه پول سخت هستند. مسئله دیگر، نوسان قیمت بیت‌کوین است. کمیابی همیشه به‌معنای ثبات قدرت خرید نیست؛ قیمت هر دارایی به تقاضا و انتظارات بازار هم بستگی دارد. پژوهشی در سال ۲۰۲۱ در نشریه «اقتصاد تجربی» نشان داد نوسان قیمت بیت‌کوین در دوره بررسی‌شده نزدیک به ۱۰ برابر نوسان نرخ برابری دلار در برابر یورو و ین بوده است. این نوسان، استفاده از بیت‌کوین را برای مبادلات روزمره، قیمت‌گذاری کالاها و تنظیم قراردادها دشوار می‌کند. عموص نیز نوسان تقاضا را یکی از موانع تبدیل رمزارزها به واحد حساب می‌داند. تجربه استاندارد طلا هم پرسش‌هایی ایجاد می‌کند. پژوهشی در سال ۲۰۱۶ که در بانک مرکزی کانادا منتشر شد، با بررسی دوره ۱۸۸۰ تا ۱۹۱۳ نشان داد نظام پولی مبتنی‌بر عرضه محدود می‌تواند استقلال سیاست پولی کشورها را خدشه‌دار کند و به افت ملایم قیمت‌ها منجر شود. اینجا اختلاف عموص با مدافعان سیاست پولی متعارف آشکار می‌شود. از نگاه او، اختیار خلق پول منشأ بی‌انضباطی و انتقال هزینه تصمیم‌های سیاسی به جامعه است. در مقابل، طرفداران سیاست پولی فعال این اختیار را ابزاری برای مهار بحران، حفظ اشتغال و جلوگیری از عمیق‌تر شدن رکود می‌دانند. اختلاف اصلی بر سر این است که در شرایط اضطراری، چه کسی باید اختیار تصمیم‌گیری داشته باشد و جامعه چه هزینه‌ای باید برای حفظ ثبات اقتصادی بپردازد.
اقتصاددان بیت‌کوین یا منتقد نظام پولی؟
شهرت عموص با انتشار «استاندارد بیت‌کوین» آغاز شد، اما فعالیت فکری او به این کتاب محدود نماند. انتشار «استاندارد فیات» در سال ۲۰۲۱ و «اصول اقتصاد» در سال ۲۰۲۳ نشان داد که او به‌دنبال ارائه چهارچوبی گسترده‌تر است. در کتاب سوم، مفاهیم پایه اقتصاد را با تکیه بر سنت اتریشی و موضوعاتی مانند کمیابی، انتخاب، مالکیت، سرمایه و مبادله توضیح می‌دهد. عموص به‌تدریج از نویسنده‌ای درباره بیت‌کوین به مروج دیدگاهی مشخص درباره اقتصاد تبدیل شده است؛ دیدگاهی که آزادی اقتصادی، مالکیت خصوصی، پس‌انداز و محدود کردن قدرت دولت در آن جایگاه محوری دارند. او در سخنرانی‌ها و پادکست‌هایش نیز این مفاهیم را به انتخاب‌های روزمره مردم پیوند می‌دهد. بااین‌حال، حتی اقتصاددانان همسو با مکتب اتریش هم همه استدلال‌های او را نمی‌پذیرند. بررسی «استاندارد بیت‌کوین» در فصلنامه اقتصاد اتریشی، ضمن تاکید بر تلاش عموص برای توضیح جایگاه بیت‌کوین در اقتصاد بازار، به نقاط قابل نقد در روایت تاریخی او از پول، نظریه پولی و نظام بانکداری اشاره می‌کند. پذیرش ظرفیت بیت‌کوین همیشه به‌معنای تایید تمام استدلال‌های نویسنده آن نیست. در «استاندارد فیات»، دامنه انتقادهای عموص گسترده‌تر می‌شود و او تاثیر پول اعتباری را بر تولید، مصرف و ساختارهای اجتماعی و سیاسی ارزیابی می‌کند. برخی منتقدان می‌گویند، او برای توضیح مشکلات اقتصادی و اجتماعی، بیش از اندازه به نظام پولی وزن می‌دهد و نقش عواملی مانند ساختار نهادی، فناوری، سیاست‌های مالی و مناسبات اجتماعی را کمرنگ می‌کند؛ نقدی که در بررسی این کتاب در همان فصلنامه نیز مطرح شده است. با وجود این اختلاف‌ها، اهمیت عموص در به چالش کشیدن مفروضات رایج درباره پول است. در بسیاری از تحلیل‌های اقتصادی، بحث از تنظیم نرخ بهره و میزان نقدینگی آغاز می‌شود؛ اما عموص یک قدم عقب‌تر می‌رود و می‌پرسد، چرا بانک مرکزی باید چنین اختیاری داشته باشد؟ آیا می‌توان نظامی اقتصادی تصور کرد که ارزش پول در آن کمتر به تصمیم سیاست‌گذاران وابسته باشد؟
پاسخ او بر کمیابی، قواعد قابل پیش‌بینی و محدود کردن اختیار خلق پول استوار است؛ اما فاصله میان نظریه پولی و اجرای آن در اقتصاد واقعی همچنان محل بحث است. بحران‌های بانکی، تفاوت شرایط کشورها و شوک‌های عرضه و تقاضا، مسائلی هستند که تعیین سقف عرضه پول به‌تنهایی پاسخگوی آنها نیست.
نام سیف‌الدین عموص با بیت‌کوین شناخته می‌شود، اما اهمیت فکری او را نمی‌توان فقط با میزان پذیرش این رمزارز سنجید. او بحثی را دوباره به مرکز اقتصاد آورده است: پول چیست، ارزشش از کجا می‌آید و اختیار خلق آن باید در دست چه کسی باشد؟ شاید بیت‌کوین هنوز تمام انتظارات طرفدارانش را برآورده نکرده باشد، اما بحث عموص فراتر از یک دارایی دیجیتال است؛ بحث بر سر رابطه پول و قدرت و سهم مردم از هزینه تصمیم‌های پولی.
دیدگاه تان را بنویسید