جوانه‌های اعتماد
چه شد که مردم برای مراقبت از طبیعت، خودشان دست به‌کار شدند؟
جواد حیدریان/ نویسنده نشریه
دانه‌های بلوط را در کیفش جمع می‌کند و برای کاشتن آنها راهی دامنه کوه می‌شود. نهال درخت سرخدار را در خانه پرورش می‌دهد و برای کاشتن آن به جنگل‌های هیرکانی می‌رود. گروهی با هزینه شخصی برای حیات وحش آبشخور می‌سازند، عده‌ای نیز بارها به دشت و جنگل بازمی‌گردند تا زباله‌هایی را جمع کنند که دیگران رها کرده‌اند. در نمونه‌هایی که امسال دیده‌ایم، شهروندان بدون انتظار برای بودجه و اقدام دولت، وقت، پول و توان خود را صرف مراقبت از طبیعت کرده‌اند. چه چیزی آنها را به این تصمیم رسانده است؟ نگرانی از تخریب محیط زیست، احساس ناکافی بودن اقدامات رسمی، علاقه به محل زندگی یا نیاز به تجربه کاری جمعی که نتیجه‌اش قابل مشاهده باشد؟
این رفتارها پرسشی فراتر از محیط زیست پیش می‌کشند. اینکه مردم چه زمانی حاضر می‌شوند برای منفعتی مشترک هزینه بدهند، بی‌آنکه سهمی اختصاصی از نتیجه داشته باشند؟ سایه درخت، بقای یک جانور یا پاکیزگی مسیر کوهستان، به کسی که هزینه کرده محدود نمی‌شود. بااین‌حال، داوطلبان مسئولیتی را می‌پذیرند که می‌توانستند انجامش را به دیگران واگذار کنند. شناخت انگیزه آنها می‌تواند بخشی از ظرفیت همکاری و اعتماد در جامعه ایران را آشکار کند. ظرفیتی که در بحث‌های مربوط به فرسایش اجتماعی کمتر به چشم می‌آید.
البته پیش از سخن گفتن از یک تغییر فراگیر، باید روشن شود که آیا این فعالیت‌ها واقعاً بیشتر شده‌اند یا شبکه‌های اجتماعی آنها را بیشتر در معرض دید قرار داده‌اند. چه کسانی آغازگر این حرکت‌ها هستند؟ گروه‌ها چگونه شکل می‌گیرند، هزینه‌ها چگونه تامین می‌شود و چه چیزی افراد ناآشنا را به همکاری ترغیب می‌کند؟ آیا تعلق داشتن به یک روستا، شهر یا کوهستان محرک اصلی است، یا تجربه موفق گروه‌های دیگر و انتشار تصاویر فعالیت‌ها، مشارکت‌های تازه ایجاد می‌کنند؟ فرضیه‌ای دیگر نیز ارزش بررسی کردن دارد: شاید مراقبت از طبیعت برای بعضی افراد، راهی برای بازیافتن احساس اثرگذاری باشد. کسی که در برابر مسائل بزرگ اقتصادی و اجتماعی اختیار محدودی احساس می‌کند، در کاشت و نگهداری یک نهال یا پاک کردن یک مسیر، نتیجه عمل خود را می‌بیند. اما این احتمال را باید از زبان مشارکت‌کنندگان شنید و در کنار انگیزه‌هایی مانند لذت حضور در طبیعت، دوستی، مسئولیت اخلاقی و نگرانی برای نسل بعد سنجید.
این گزارش می‌تواند با روایت چند گروه مستقل، مسیر تبدیل نگرانی فردی به حرکت جمعی را دنبال کند. پرسش نهایی آن است که چگونه می‌توان این ظرفیت خودجوش را پایدار و اثرگذار کرد: نهادهای عمومی چه موانعی را باید بردارند، چه پشتیبانی تخصصی فراهم کنند و چگونه در کنار داوطلبان مسئولیت خود را انجام دهند؟ تجربه این گروه‌ها شاید نشان بدهد جامعه، حتی زیر فشار مشکلات، هنوز چگونه برای ساختن و حفظ کردن چیزی مشترک به توافق می‌رسد.
آغاز جنبش‌های نوین جنگل‌کاری
وقوع آتش‌سوزی‌های پی‌درپی در جنگل‌های زاگرسی طی دهه‌های اخیر، اگرچه نشان‌دهنده افزایش میزان خشکی و کاهش بارش و تاثیر تغییرات اقلیمی است، اما از سوی دیگر به شکل‌گیری جنبش‌های محیط زیستی مردمی انجامیده که در پی احیای طبیعت از‌دست‌رفته خود هستند.
بااین‌حال بررسی‌ها نشان می‌دهد، به موازات افزایش مخاطرات تخریب طبیعت ازجمله آتش‌سوزی‌ها با مداخله انسانی، حرکت‌های مردمی احیا نیز افزایش یافته است. اما آیا کاشت درخت در بسترهای طبیعی و جنگلی بدون ملاحظات استاندارد محیط زیستی می‌تواند به احیای طبیعت کمک کند یا درنهایت نوعی هدررفت منابع محسوب می‌شود؟
البته طرح‌های جنگل‌کاری که اکنون در بستر فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی به‌صورت ویژه تبلیغ می‌شود، مسئله‌ای تازه نیست. به‌نظر می‌رسد دقیقاً همپای فعالیت‌های انسانی بر کره زمین و دقیقاً همزمان با شکل‌گیری تمدن‌های انسانی، جنگل‌کاری نیز وجود داشته و اهمیت حفاظت از طبیعت مسئله‌ای حیاتی برای حکمرانی‌های کلاسیک بوده است. بااین‌حال در چند دهه اخیر در ایران چندده پروژه ملی با هزینه‌های میلیاردی برای احیای جنگل یا افزایش سرانه فضای سبز شهرها و مناطق اجرا شده و به‌طور عمده با شکست مواجه شده است. برای نمونه، در سال 1402 عباسعلی نوبخت، رئیس سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور، از آغاز کاشت یک میلیارد درخت خبر داده بود. نوبخت گفته بود در بودجه سال ۱۴۰۲ ردیفی برای طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت در نظر گرفته شده که عدد آن ۲۳۷ میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومان است. هرچند این اعتبار هنوز تخصیص داده نشده است. وزارت جهاد کشاورزی باید برای سال اول طرح ۲۵۰ میلیون اصله نهال تولید می‌کرد که خوشبختانه بیش از این عدد تولید شده است. احیا و غنی‌سازی و توسعه پوشش گیاهی جنگل‌ها از اهداف اصلی طرح محسوب می‌شود و پس از آن مقابله با ریزگردها و درنهایت زراعت چوب و توسعه فضای سبز از اهداف دیگر طرح است. به گفته نوبخت، هدف واقعی این طرح احیا و غنی‌سازی و توسعه پوشش گیاهی جنگل‌های کشور است که در نتیجه این کار با ریزگردها نیز مقابله می‌شود. یکی دیگر از اهداف این طرح زراعت چوب و توسعه فضای سبز است.
تاریخچه جنگل‌کاری؛ از باغ‌های باستانی تا جنگل‌های مصنوعی
مقاله «صنعت چوب و کاغذ» نوشته مازیار افسری، مهندس صنایع چوب و کاغذ، توضیح می‌دهد که «جنگل‌کاری فعالیتی است که با کاشت بذر یا غرس نهال، جنگلی مصنوعی پدید می‌آورد یا جنگلی طبیعی را غنی‌تر می‌کند. هدف از آن تنها تولید چوب نیست، بلکه افزایش کمی و کیفی جنگل، بهره‌گیری از محصولات چوبی و غیرچوبی، ایجاد فضای سبز، حفظ و اصلاح خاک، جلوگیری از تخریب و تغییر کاربری و آماده‌سازی عرصه برای رویش گونه‌های بومی نیز از اهداف مهم جنگل‌کاری به‌شمار می‌رود.
برای جنگل‌کاری در جهان نمی‌توان آغازی دقیق تعیین کرد، اما جنگل‌کاری با گونه‌های غیربومی سرآغاز روشن‌تری دارد. قدیمی‌ترین سند شناخته‌شده در این زمینه، سنگ‌نگاره‌هایی با قدمت حدود ۳۵۰۰ سال است که در حفاری‌های «دیرالبحری» نزدیک تبس مصر به‌دست آمده و حمل درخت کندر را نشان می‌دهد. در حدود سال ۲۱۱۷ پیش از میلاد، ملکه هتشپسوت، همسر توتمس سوم، فرعون مصر، یک گروه اکتشافی ۲۱۰نفره را با پنج کشتی به سرزمین پانت، سومالی کنونی، فرستاد. در میان همراهان گروه گیاه‌شناسانی بودند و آنها در بازگشت ۳۱ اصله درخت کندر آوردند. درختی که صمغ آن رایحه‌ای خوش داشت و در آیین‌های مذهبی و اتاق بیماران استفاده می‌شد. فرستادن هیات‌های اکتشافی برای آوردن گیاهان غیربومی و کاشت و تکثیر آنها در سرزمین خود، از عادت‌های بسیاری از فرمانروایان بود. خمارویه، پادشاه مصر از بنی‌طولون، باغی از گیاهان غیربومی در کنار قصرش ساخت و عبدالرحمان اول در اسپانیا گیاهانی از سراسر جهان در باغ رصافه کاشت. تیگلاث پیلسر اول، پادشاه آشور، نیز در سندی متعلق به حدود ۱۷۳۰ پیش از میلاد ادعا کرده است که درختان سدر، شمشاد و بلوط کانیش را از سرزمین‌های تحت فرمان خود آورده و در باغ‌های خویش کاشته است.
در ایران، شواهد تاریخی از سنتی دیرینه حکایت دارد. حدود سه هزار سال پیش، بسیاری از خانه‌های ایرانیان را باغ احاطه کرده بود و واژه «پردیس» به همین باغ‌های پیرامون خانه گفته می‌شد. پردیس از دو جزء «Pairi» به‌معنای پیرامون و «Daeza» به‌معنای انباشتن و دیوار کشیدن ترکیب شده و در مجموع به درخت‌کاری و گل‌کاری دوروبر ساختمان اشاره می‌کند.
در شمال ایران، عرصه‌های جنگلی در گذشته جای خالی چندانی برای جنگل‌کاری نداشتند. انبوهی جنگل تا نزدیک ساحل کاسپین برای ساکنان مشکل‌زا بود و بومیان برای کشاورزی، دامداری و سکونت ناچار به گرفتن زمین از جنگل می‌شدند. ازاین‌رو جنگل‌کاری در شمال ایران پس از تخریب‌های دهه‌های اخیر و با احساس نیاز به حفظ جنگل رونق گرفت. در سال ۱۳۳۱ هفت هزار اصله نهال در جنگل‌های نمک‌آبرود غرس شد و هشت هزار اصله نهال از گونه‌های پهن‌برگ بومی در جنگل‌های سفیدتمش کاشته شد و با سیم خاردار محصور شد. نخستین جنگل‌کاری شاخص شمال در سال ۱۳۴۰ در شهرپشت نوشهر در قطعه‌ای ۴۰هکتاری با گونه‌های سوزنی‌برگ انجام شد. با ملی شدن جنگل‌ها و مراتع در سال ۱۳۴۱، جنگل‌کاری گسترده‌تر شد و از سال ۱۳۴۱ تا پایان ۱۳۸۵ حدود ۴۳۷ هزار هکتار جنگل‌کاری در شمال کشور انجام شد، درحالی‌که این رقم برای جنگل‌های خارج از شمال حدود ۶۵۰ هزار هکتار بود. آغاز فعالیت در شمال با شیوه جنگل‌شناسی پناهی و تقلید از روش اروپاییان با قطع یکسره همراه بود، اما امروزه به‌دلیل اجرای شیوه تک‌گزینی و گروه‌گزینی، جنگل‌کاری اغلب به‌صورت لکه‌های کوچک و توده‌ای، روزنه‌ای و حفره‌ای انجام می‌شود.
وجود پدیده‌هایی همچون تغییرات اقلیمی، کاهش بارندگی و خشکسالی‌های مداوم، آفات و بیماری‌های درختان جنگلی و آتش‌سوزی جنگل‌ها و مراتع در منطقه ازجمله چالش‌ها و تهدیدهایی است که جنگل‌های زاگرسی کشور را تحت تاثیر خود قرار داده است. برای مقابله با بحران‌های طبیعی و غیرطبیعی تخریب پوشش‌های درختی طبیعت، طرح‌هایی مانند طرح پویش مردمی برای احیای جنگل‌های زاگرس در سال‌های گذشته آغاز به کار کرده و با انجام عملیات بذرکاری گونه‌های بومی درختان جنگلی در شهرهای مختلف استان‌های زاگرسی با هدف احیا و زادآوری جنگل‌های این مناطق، عزم خود را جزم کرده است تا با استفاده از گونه‌های جنگلی سازگار با شرایط اقلیمی و آب‌وهوایی مناطق به پایداری این جنگل‌ها کمک کند.
ناکارایی طرح‌های کنونی جنگل‌داری
طرح‌های کنونی جنگل‌داری در ایران دیگر کارایی لازم را برای پاسخگویی به شرایط دگرگون‌شونده منابع طبیعی و انتظارات جامعه ندارند. مهم‌ترین ضعف این طرح‌ها را باید در نبود نظام پایش و نظارت موثر جست‌وجو کرد؛ هرچند فرم‌های کنترلی در طرح‌ها وجود دارد، اما این فرم‌ها به‌تنهایی نمی‌توانند دلایل انحراف از اهداف و ریشه مشکلات را روشن کنند. بدون پایش مستمر و تحلیل علل انحراف، اصلاح طرح‌ها به اقداماتی موردی و ناکارآمد تبدیل می‌شود. در چنین وضعیتی، بازنگری در رویکردهای سنتی جنگل‌داری و حرکت به سوی مدیریت چندمنظوره جنگل ضروری است. براساس پژوهش‌های جهانگیر فقهی، دانشیار دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران، تغییر نگاه جامعه و تصمیم‌سازان به کارکردهای جنگل، انتظارات از مدیران عرصه‌های جنگلی را دگرگون کرده است. امروز علاوه‌بر تولید چوب، توانایی بالای زمین جنگل در ذخیره آب و نقش تفرجی آن نیز به‌شدت مورد توجه قرار گرفته است. افزایش جمعیت و گسترش انتظارات عمومی از منابع طبیعی، فشار بر جنگل‌ها را بیشتر کرده و ضرورت مدیریت چندمنظوره را برجسته کرده است؛ مدیریتی که بتواند بیشترین شمار از خواسته‌های جامعه را با حفظ ظرفیت محدود جنگل پاسخ دهد. با توجه به سطح محدود جنگل‌های کشور، ایجاد تعادل میان خواسته‌های مردم و ظرفیت واقعی جنگل، پیش‌شرط جلوگیری از تشدید تخریب است. تجربه جهانی نیز نشان می‌دهد که مدیریت چندمنظوره جنگل از سال ۱۹۵۳ مطرح شد و مبتکران آن بر این باور بودند که اگر محور فعالیت‌ها مدیریت پایدار چوب باشد، سایر کارکردهای جنگل نیز خودبه‌خود پایدار می‌ماند؛ اما پنج دهه اخیر نادرستی این نظریه را آشکار کرده است.
ازاین‌رو، تحول در طرح‌های جنگل‌داری باید بر دو سطح مشخص استوار شود. در سطح نخست، طرح آمایش جنگل در مقیاس حوضه آبریز و برای دوره‌ای بلندمدت و بدون توجه به مرزهای مالکیت تدوین می‌شود. این طرح، سندی راهبردی است، نه برنامه‌ای اجرایی و باید منافع دولت و عموم مردم را تضمین کند، اولویت و مکان‌یابی کارکردها را مشخص و اهداف راهبردی، معیارها و شاخص‌های پایداری را تعیین کند. در سطح دوم، طرح جنگل‌داری بر پایه چهارچوب‌های همان طرح آمایش، اهداف اجرایی را برای دوره‌ای میان‌مدت، حدوداً 10ساله، در سطح جنگل تعیین کرده و ارتباط میان بخش‌های مختلف را تضمین می‌کند. در طرح‌های سالانه نیز اهداف به‌روزشده باید با شرایط محیطی تطبیق داده شود؛ این کار نظم بالایی می‌طلبد و تغییرات لازم باید هر سال به تصویب برسد و اجرا شود. تنها با چنین ساختاری می‌توان از مدیریت متمرکز بر چوب به مدیریتی چندمنظوره، پایش‌پذیر و متناسب با ظرفیت واقعی جنگل گذر کرد.
دیدگاه تان را بنویسید