پانزده سال بعد

ایما موسی‌زاده/ نویسنده نشریه 

پانزده سال از انتشار کتاب «تفکر، سریع و کُند» (Thinking, Fast and Slow) نوشته دنیل کانمن می‌گذرد، کتابی که فراتر از مرزهای روان‌شناسی، بر اقتصاد، مدیریت، سیاست‌گذاری عمومی و فهم ما از رفتار انسان تاثیر گذاشت. کانمن، روان‌شناسی که در سال ۲۰۰۲ جایزه نوبل اقتصاد گرفت، در این اثر حاصل چند دهه پژوهش خود و همکارش آموس تورسکی را در قالب روایتی منسجم به جهانیان عرضه کرد. اهمیت تاریخی کتاب در به چالش کشیدن یکی از بنیادی‌ترین مفروضات اقتصاد مدرن بود: اینکه انسان‌ها تصمیم‌گیرندگانی عقلانی هستند که اطلاعات را پردازش می‌کنند، احتمالات را می‌سنجند و برای بیشینه کردن منافع خود انتخاب می‌کنند.

کانمن نشان داد که انسان واقعی فاصله زیادی با این تصویر دارد. ما نه همیشه اطلاعات کافی داریم، نه توانایی پردازش منطقی همه اطلاعات را، و حتی در صورت داشتن اطلاعات کامل در ارزیابی احتمالات و انتخاب میان گزینه‌ها بی‌طرف نیستیم. تصمیم‌های ما به‌شدت تحت تاثیر شهود، عواطف، حافظه، تجربه و میانبرهای ذهنی قرار دارند. پانزده سال پس از انتشار کتاب، پرسش مهم این است: آیا این نگاه توانسته اقتصاد متعارف را تغییر دهد؟ آیا اقتصاد از تصویر انسان عقلانی فاصله گرفته و به علمی واقع‌بینانه‌تر درباره رفتار انسان تبدیل شده است؟ پاسخ را باید در تحولات نظری و عملی اقتصاد رفتاری در این دوره جست‌وجو کرد.

۱- دو نظام تفکر و نقد تصویر انسان عقلانی

ایده محوری کتاب بر تمایز میان دو شیوه فعالیت ذهن استوار است. کانمن این دو شیوه را نظام یک و نظام دو می‌نامد. نظام یک سریع، خودکار و شهودی است. این نظام بدون تلاش آگاهانه، از روی چهره در مورد شخصیت و احساسات قضاوت می‌کند، احساس خطر می‌کند و بر‌اساس تجربه‌های گذشته درباره موقعیت‌های جدید قضاوت می‌کند. نظام دو، در مقابل، کندتر، تحلیلی‌تر و نیازمند تمرکز است. مانند زمانی که یک مسئله پیچیده ریاضی را حل می‌کنیم یا چند گزینه سرمایه‌گذاری را با یکدیگر مقایسه می‌کنیم. به گفته نویسندگان، بخش مهمی از تصمیم‌های اقتصادی ما نه بر‌اساس محاسبات آگاهانه و دقیق که از طریق نظام یک شکل می‌گیرد. این موضوع یکی از مهم‌ترین چالش‌ها برای اقتصاد متعارفی بود که رفتار انسان را اغلب برپایه انتخاب عقلانی و بیشینه کردن مطلوبیت توضیح می‌داد. کانمن و تورسکی نشان دادند که افراد در ارزیابی احتمال‌ها و تصمیم‌گیری‌ها از میانبرهای ذهنی استفاده می‌کنند. برای مثال، ممکن است احتمال وقوع یک حادثه را به‌دلیل انتشار گسترده اخبار آن بیش از اندازه برآورد کنیم. یا در اثر قانون اطلاعات ارائه‌شده اولیه، عددی که ابتدا به ما ارائه شده است بر قضاوت نهایی ما تاثیر بگذارد، حتی اگر آن عدد ارتباط منطقی با مسئله نداشته باشد. اما شاید مهم‌ترین دستاورد این دو پژوهشگر، «نظریه چشم‌انداز» باشد که در سال ۱۹۷۹ مطرح شد. این نظریه نشان می‌دهد افراد سود و زیان را نسبت به یک نقطه مرجع ارزیابی می‌کنند و معمولاً از زیان بیش از سود متاثر می‌شوند، حتی اگر میزان سود و زیان برابر باشد. به‌عبارت دیگر، از دست دادن 100 دلار برای بسیاری از افراد ناخوشایندتر از لذت به دست آوردن همان 100 دلار است. این پدیده که «زیان‌گریزی» نامیده می‌شود، پیامدهای مهمی برای فهم رفتار مصرف‌کنندگان، سرمایه‌گذاران و بنگاه‌ها دارد. این یافته‌ها نشان دادند که انتخاب اقتصادی فقط نتیجه محاسبه سود و زیان نیست، بلکه به ادراک، انتظارات، حافظه و چهارچوب ذهنی افراد نیز وابسته است.

۲- تغییر در اقتصاد متعارف: از انسان فرضی به انسان واقعی

اقتصاد رفتاری پیش از انتشار کتاب کانمن نیز وجود داشت. نظریه چشم‌انداز، پژوهش‌های هربرت سایمون درباره عقلانیت محدود و مطالعات ریچارد تیلر، پیش‌تر بسترهای این تحول را آماده کرده بودند. جایزه نوبل کانمن در سال ۲۰۰۲ نیز نشانه‌ای از پذیرش این رویکرد در جریان اصلی اقتصاد بود. بااین‌حال، کتاب در سال ۲۰۱۱ نقش مهمی در عمومی‌ کردن و تثبیت این اندیشه‌ها داشت. کانمن مجموعه‌ای از یافته‌های روان‌شناختی را در چهارچوبی منسجم قرار داد و نشان داد که خطاهای شناختی استثناهایی در رفتار انسان نیستند، بلکه بخشی از سازوکار معمول تصمیم‌گیری محسوب می‌شوند. در اقتصاد سنتی، رفتار عقلانی نقطه شروع تحلیل بود و انحراف از آن نیازمند توضیح بود. اما به‌تدریج این پرسش مطرح شد که افراد واقعی چگونه تصمیم می‌گیرند، چه محدودیت‌هایی در پردازش اطلاعات دارند و محیط چگونه انتخاب‌های آنها را شکل می‌دهد. به این ترتیب، پرسش اصلی اقتصاد تا اندازه‌ای تغییر کرد: به‌جای اینکه صرفاً بپرسیم یک فرد عقلانی چه تصمیمی باید بگیرد، ببینیم انسان واقعی در همان شرایط چه تصمیمی می‌گیرد و چرا. البته این تحول به‌معنای کنار گذاشتن نظریه انتخاب عقلانی نبود. الگو‌های سنتی همچنان ابزارهای مهمی برای تحلیل اقتصادی هستند. آنچه تغییر کرد، پذیرش این واقعیت بود که عقلانیت انسان محدود، وابسته به موقعیت و متاثر از ساختار اطلاعاتی محیط است.

۳- تاثیر بر بازارهای مالی

یکی از حوزه‌هایی که اندیشه‌های کانمن در آن اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد، اقتصاد مالی بود. نظریه مالی متعارف فرض می‌کند سرمایه‌گذاران اطلاعات را پردازش می‌کنند و دارایی‌ها را براساس انتظارات و ریسک آنها قیمت‌گذاری می‌کنند. اما رفتار واقعی سرمایه‌گذاران همیشه با این تصویر سازگار نیست. اعتمادبه‌نفس بیش از اندازه، ترس از زیان، رفتار گله‌ای و توجه افراطی به اخبار تازه، می‌توانند تصمیم‌های سرمایه‌گذاری را متاثر کنند. برای مثال، سرمایه‌گذاری که سهمی را با قیمت مشخص خریده است، ممکن است به‌دلیل وابستگی ذهنی به قیمت خرید، از فروش آن خودداری کند، حتی اگر اطلاعات جدید نشان دهد ارزش اقتصادی شرکت کاهش یافته است. همچنین در دوره رونق بازارها، افزایش قیمت دارایی‌ها ممکن است خوش‌بینی سرمایه‌گذاران را تقویت کند و باعث شود ریسک‌های واقعی را کمتر از اندازه برآورد کنند. این مسائل به گسترش مالی رفتاری کمک کرد، حوزه‌ای که تلاش می‌کند رفتار سرمایه‌گذاران و برخی نوسانات بازار را با توجه به روان‌شناسی انسان توضیح دهد. البته نباید تصور کرد که همه تحولات بازارهای مالی را می‌توان با خطاهای شناختی توضیح داد. عوامل نهادی، سیاست پولی، اطلاعات نامتقارن و ساختار بازار نیز اهمیت فراوانی دارند. دستاورد کانمن بیشتر در تغییر تصویر سرمایه‌گذار بود: کانمن نشان داد تصمیم سرمایه‌گذاران فقط نتیجه محاسبه ریسک و بازده نیست.

۴- سیاست‌گذاری عمومی و ظهور دولت رفتارگرا

شاید ملموس‌ترین تاثیر اقتصاد رفتاری در پانزده سال گذشته در سیاست‌گذاری عمومی دیده شود. اگر افراد همیشه تصمیم‌هایی نمی‌گیرند که به نفع بلندمدت خودشان باشد، آیا می‌توان با تغییر محیط تصمیم‌گیری به آنها کمک کرد؟ این پرسش زمینه‌ساز گسترش مفهوم «تلنگر» شد؛ رویکردی که بیش از همه با نام ریچارد تیلر و کاس سانستاین شناخته می‌شود. ایده اصلی، آن است که با طراحی هوشمندانه محیط انتخاب، می‌توان افراد را به سمت تصمیم‌های مطلوب‌تر هدایت کرد، بدون آنکه آزادی انتخاب آنها از بین برود. برای مثال، اگر ثبت‌نام در یک برنامه بازنشستگی به‌صورت پیش‌فرض انجام شود و افراد بتوانند در صورت تمایل از آن خارج شوند، مشارکت بالا می‌رود. در مقابل، اگر افراد مجبور باشند خودشان برای ثبت‌نام اقدام کنند، ممکن است به‌دلیل تعلل یا بی‌توجهی از این کار صرف‌نظر کنند. همچنین می‌توان با ساده‌ کردن فرم‌های مالیاتی، یادآوری برای پرداخت بدهی‌ها و اطلاع‌رسانی درباره مصرف انرژی، رفتار افراد را تغییر داد. در بریتانیا، آمریکا و برخی کشورهای دیگر، واحدهای تخصصی علوم رفتاری در نهادهای دولتی ایجاد شدند تا از یافته‌های روان‌شناسی و اقتصاد رفتاری برای بهبود سیاست‌های عمومی استفاده کنند. این تجربه نشان داد که گاهی مداخله‌های ساده و کم‌هزینه می‌توانند رفتار اقتصادی افراد را تغییر دهند. البته تلنگرها راه‌حل همه مسائل نیستند. با تغییر نحوه ارائه اطلاعات نمی‌توان مشکلات ساختاری مانند فقر، بیکاری و نابرابری را برطرف کرد. درس مهم این تجربه آن بود که سیاست‌گذاران باید علاوه‌بر مشوق‌های مالی و مقررات، محدودیت‌های شناختی و رفتاری شهروندان را نیز در نظر بگیرند.

۵- تغییر روش اقتصاد؛ اهمیت آزمایش و مشاهده رفتار واقعی

یکی دیگر از تحولات مهم این دوره، گسترش استفاده از روش‌های تجربی در اقتصاد بود. اقتصاد سنتی بخش مهمی از تحلیل‌های خود را بر مدل‌های ریاضی و فروض نظری بنا می‌کرد. اما اقتصاد رفتاری توجه پژوهشگران را به آزمایش‌های آزمایشگاهی و میدانی جلب کرد. در آزمایش‌های آزمایشگاهی می‌توان افراد را در شرایط کنترل‌شده قرار داد و نقش تغییر یک متغیر بر انتخاب‌های آنها را ردیابی کرد. در آزمایش‌های میدانی نیز همین روش در محیط واقعی، مانند مدرسه، بازار کار یا نهادهای دولتی، به‌کار گرفته می‌شود. اهمیت این روش‌ها در آن است که رفتار واقعی افراد همیشه با پیش‌بینی مدل‌های نظری سازگار نیست. همچنین ممکن است افراد در پاسخ به یک پرسش‌نامه رفتاری متفاوت از زمانی داشته باشند که با پول واقعی یا پیامدهای واقعی تصمیم خود مواجه‌اند. در نتیجه، اقتصاددانان بیش از گذشته به این موضوع توجه کردند که نظریه‌های اقتصادی باید با شواهد تجربی آزموده شوند. این تحول را البته نمی‌توان تنها به کانمن نسبت داد، اما کتاب او در گسترش این نگرش نقش مهمی داشت: اگر اقتصاد علمی درباره رفتار انسان است، باید انسان واقعی را مشاهده کند، نه اینکه فقط از فروض انتزاعی درباره او نتیجه‌گیری کند.

۶- نقدهای جدید: آیا انسان همیشه غیرعقلانی است؟

در کنار گسترش نفوذ اقتصاد رفتاری، انتقادهای مهمی نیز متوجه آن شده است. یکی از منتقدان شناخته‌شده این رویکرد، گرد گیگرنزر، روان‌شناس آلمانی، است. او استدلال می‌کند که میانبرهای ذهنی همیشه نشانه ضعف عقلانیت نیستند و در بسیاری از موقعیت‌ها ابزارهایی کارآمد برای تصمیم‌گیری به‌شمار می‌آیند. او می‌گوید، انسان نمی‌تواند برای هر تصمیم روزمره همه احتمالات را محاسبه کند. گاهی یک قاعده ساده، به‌ویژه در محیطی که فرد تجربه کافی دارد، می‌تواند از محاسبات پیچیده نتیجه بهتری به همراه داشته باشد. این دیدگاه با مفهوم «عقلانیت بوم‌شناختی» شناخته می‌شود، یعنی سنجش عقلانیت یک قاعده تصمیم‌گیری با توجه به محیطی که در آن به‌کار می‌رود معنی دارد. این نقد اهمیت زیادی دارد، زیرا به این معناست که نباید نظام یک ارائه‌شده از سوی کانمن را مترادف خطا و نظام دو را مترادف عقلانیت بدانیم. تفکر شهودی در بسیاری از موقعیت‌ها مفید است و تفکر تحلیلی نیز ممکن است به‌دلیل اطلاعات ناقص یا فرض‌های نادرست به نتایج غلط برسد. از سوی دیگر، پژوهش‌های اقتصاد رفتاری نیز با مسئله تکرارپذیری مواجه شده‌اند. در سال‌های اخیر، بحران تکرارپذیری در روان‌شناسی و علوم اجتماعی موجب شده پژوهشگران درباره اعتبار برخی یافته‌های گذشته و امکان تعمیم نتایج آزمایشگاهی به دنیای واقعی بازنگری کنند. این انتقادها به‌معنای بی‌اعتبار شدن اقتصاد رفتاری نیستند، بلکه نشان می‌دهند برای تبدیل یک مشاهده آزمایشگاهی به یک اصل عمومی درباره رفتار انسان، به آزمایش‌های مستقل و شواهد متعدد نیاز داریم.

۷- چرا اقتصاد رفتاری جایگزین اقتصاد متعارف نشده است؟

با وجود نفوذ گسترده اندیشه‌های کانمن، اقتصاد متعارف همچنان بر بسیاری از نهادهای اصلی آموزش و پژوهش اقتصادی تسلط دارد و نظریه انتخاب عقلانی، بهینه‌سازی، تعادل عمومی و انتظارات عقلانی همچنان ابزارهای اصلی تحلیل اقتصادی هستند. این استمرار همیشه برابر با شکست اقتصاد رفتاری نیست. مدل‌های عقلانی در بسیاری از موقعیت‌ها قدرت توضیحی و پیش‌بینی‌کنندگی دارند. یک مدل اقتصادی نیز قرار نیست تمام پیچیدگی‌های روان‌شناختی انسان را بازنمایی کند، بلکه باید مسئله‌ای مشخص را با فروضی روشن تحلیل کند.

از سوی دیگر، اقتصاد رفتاری نیز به‌تدریج به‌جای تقابل کامل با اقتصاد متعارف، به‌دنبال ترکیب یافته‌های روان‌شناسی با چهارچوب‌های اقتصادی رفته است. می‌توان گفت در این پانزده سال نوعی سازگاری متقابل شکل گرفته است: اقتصاد رفتاری برخی مفروضات اقتصاد متعارف را اصلاح کرده و اقتصاد متعارف نیز ابزارهای خود را برای پذیرش یافته‌های رفتاری توسعه داده است. در نتیجه، امروز دیگر نمی‌توان از یک دوگانه ساده میان اقتصاد سنتی و اقتصاد رفتاری سخن گفت. اقتصاددانان، بسته به مسئله مورد مطالعه از ترکیبی از این دو رویکرد استفاده می‌کنند. شاید مهم‌ترین تغییر این بوده که عقلانیت دیگر نه یک فرض بدیهی، بلکه موضوعی برای بررسی و آزمون علمی است.

۸- میراث کانمن و آینده اقتصاد

اهمیت کتاب کانمن فراتر از معرفی مجموعه‌ای از خطاهای شناختی بوده است. این کتاب نشان داد که انسان‌ها اغلب نمی‌دانند چرا تصمیمی گرفته‌اند و چگونه به یک نتیجه رسیده‌اند. ما به تجربه‌های محدود خود بیش از داده‌های آماری اعتماد می‌کنیم، در برابر زیان‌ها حساس‌تر از سود هستیم و گاهی به‌دلیل اعتمادبه‌نفس بیش از اندازه، محدودیت دانش خود را نادیده می‌گیریم. این یافته‌ها برای اقتصاد اهمیت بنیادی دارند، زیرا اقتصاد درنهایت علمی درباره انتخاب‌های انسان است.

در جهان امروز، با بحران‌های مالی، تغییرات اقلیمی، تحولات فناوری و عدم قطعیت‌های گسترده، توجه به محدودیت‌های شناختی تصمیم‌گیرندگان اهمیت بیشتری پیدا کرده است. تصمیم‌های دولت‌ها، بانک‌های مرکزی، بنگاه‌ها و خانوارها فقط با محاسبه احتمالات و اطلاعات شکل نمی‌گیرند. ترس، خوش‌بینی، تجربه‌های گذشته و انتظارات نیز در آنها نقش دارند. برای مثال، در دوره تورم بالا، انتظارات مردم ممکن است تحت تاثیر افزایش قیمت چند کالای پرمصرف قرار گیرد. در دوره رونق بازار دارایی‌ها نیز، موفقیت‌های نسبی می‌تواند خوش‌بینی در مورد آینده را به‌شدت تقویت کند. از این منظر، اقتصاد کلان نیز بیش از گذشته به استفاده از روان‌شناسی انتظارات نیاز دارد. با در نظر گرفتن همه نکات گفته‌شده و پانزده سال پس از انتشار «تفکر، سریع و کند»، می‌توان گفت اقتصاد دیگر همان علمی نیست که پیش از گسترش اقتصاد رفتاری بود. البته این تحول به‌معنای کنار رفتن نظریه انسان عقلانی نیست. الگو‌های سنتی همچنان در آموزش و پژوهش اقتصادی نقش محوری دارند، اما دیگر نمی‌توان رفتار اقتصادی را بدون توجه به روان‌شناسی، احساسات و محدودیت‌های شناختی توضیح داد. اقتصاد رفتاری در این دوره از حوزه‌ای نسبتاً حاشیه‌ای به بخشی پذیرفته‌شده از جریان اصلی پژوهش اقتصادی تبدیل شده است. جایزه نوبل ریچارد تیلر در سال ۲۰۱۷ نیز نشانه دیگری از تثبیت این تحول بود. بااین‌حال، اقتصاد رفتاری هنوز با چالش‌هایی مانند تعمیم نتایج، تکرارپذیری آزمایش‌ها و ارائه نظریه‌های جامع مواجه است. شاید مهم‌ترین میراث کانمن این باشد که تصویر انسان اقتصادی را تغییر داد. انسان دیگر محاسبه‌گری فرضی نیست که همواره در جست‌وجوی بیشینه کردن مطلوبیت خود باشد، بلکه موجودی است با حافظه و توجه محدود، اطلاعات ناقص، احساسات متغیر و ترجیحاتی که تحت تاثیر شرایط محیطی قرار می‌گیرند. اهمیت کانمن فقط در این نیست که نشان داد انسان‌ها اشتباه می‌کنند، اهمیت کار او در این بود که نشان داد بسیاری از این اشتباه‌ها الگوهای منظم دارند و می‌توان آنها را مطالعه و اندازه‌گیری کرد. شاید بهترین توصیف برای میراث پانزده‌ساله این کتاب چنین باشد: کانمن انسان مورد مطالعه در اقتصاد را از تصور عاملی که باید عقلانی باشد، به مطالعه عاملی که در واقعیت وجود دارد نزدیک‌تر کرد. این فاصله هنوز از میان نرفته است، اما پس از کانمن دیگر نمی‌توان آن را نادیده گرفت.