اقلیم کودکآزار
کودکان چگونه در معرض خطرات تغییر اقلیم قرار دارند؟
سعید ابوالقاسمی /نویسنده نشریه
حتی زندانیان جرائم خشن هم جنایت علیه کودکان را یک خط قرمز بزرگ برای خود در نظر گرفتهاند. معروف است افرادی که به قتل، خشونت و ویرانی شهرها محکوم شدهاند، در برابر چنین جرمی سکوت نمیکنند. گفته میشود در برخی زندانهای آمریکا، وقتی زندانبانان بخواهند مجرمی را که علیه کودکان مرتکب جرم شده با مجازاتی سختتر، اما غیررسمیتر روبهرو کنند، او را به بند زندانیان خطرناک میفرستند و با مدیریت شایعه، به اطلاع دیگر زندانیان میرسانند که جرم او آزار کودکان بوده است. از این مرحله به بعد، زندانیان میدانند چگونه او را مجازات کنند. اما اگر معیار ما برای سنجش جنایت علیه کودکان تا این اندازه سختگیرانه است، باید این پرسش مطرح شود که با بحرانی که هر روز زندگی و جان میلیونها کودک را در سراسر جهان تهدید میکند، چه باید کرد؟ این بحران نه در یک خانه یا یک شهر، بلکه در مقیاس سیاره زمین رخ میدهد. جدیدترین گزارش یونیسف (صندوق کودکان ملل متحد) که با نام «گزارش خطرات اقلیمی کودکان ۲۰۲۶» منتشر شده، به یک خطر بزرگ در کنار گوش کودکان سراسر جهان اشاره میکند: «تمامی کودکان جهان در حال حاضر حداقل با یکی از خطرات اقلیمی شامل سیلابهای رودخانهای و ساحلی، خشکسالی و موجهای گرمای شدید، توفانهای گرمسیری و گردوغبار و آتشسوزیهای جنگلی روبهرو هستند.» این رخدادها زندگی عادی کودکان را با اختلال جدی مواجه میکند و در کنار آواره کردن خانوادهها، باعث بروز بیماریهای عفونی مانند مالاریا و تب دنگی میشود. این خطرات زمانی که با مشکل دسترسی به غذا و آب سالم همراه میشود، بحرانهای بعدی را پدید میآورد. «گزارش خطرات اقلیمی کودکان ۲۰۲۶» جامعترین گزارشی است که تاکنون درباره رویارویی کودکان سراسر جهان با خطرات ناشی از تغییرات اقلیمی منتشر شده و با استفاده از دادههای جدید، نشان میدهد چگونه همزمان شدن چند بحران اقلیمی مانند سیل و بیماری، خطرات را برای کودکان چند برابر میکند. یونیسف در این گزارش از شکاف خدمات اجتماعی هم صحبت میکند و میگوید، دسترسی نداشتن خانوادهها، بهویژه کودکان به بهداشت، آموزش و تغذیه مناسب، چگونه باعث کاهش قدرت دفاعی کودکان در برابر تغییرات اقلیمی میشود. ویژگی مثبت گزارش این است که فقط به بیان مشکل نمیپردازد و چهارچوبی در اختیار دولتها و سیاستگذاران قرار میدهد تا متوجه شوند چگونه باید کودکان جوامع خود را از آسیبهای تغییر اقلیمی دور نگه دارند. هدف نهایی گزارش این است که با شناسایی مناطق پرخطر، کمک کند تا دولتها خدمات اجتماعی و حفاظتی را در مناطقی متمرکز کنند که کودکان این مناطق بیشترین نیاز را به حمایت دارند. اینگونه، دولتها میتوانند آینده کودکان را در برابر تغییرات اقلیمی ایمن کنند.
بینوایان!
هیچ نقطه زمین از وقوع خطرات اقلیمی در امان نیست، اما خطر اصلی از نقطهای آغاز میشود که این خطرات با محل زندگی مردم همپوشانی پیدا کند. در چنین وضعیتی است که کودکان نیز همراه با خانوادههای خود در معرض خطرات قرار میگیرند. میزان رویارویی کودکان با خطرات اقلیمی در کشورها و حتی در مناطق مختلف یک کشور بسیار متفاوت است. گاهی این خطرات در یک منطقه خاص متمرکز میشوند و فقط کودکان همان ناحیه را تحت تاثیر قرار میدهند، اما در برخی کشورها، همه پهنه سرزمینی در معرض خطر قرار میگیرد و در نتیجه همه کودکان همزمان آسیب میبینند. در چنین شرایطی، سیستمهای بهداشتی، مدارس، خدمات آب و فاضلاب و شبکههای حمایتی اجتماعی با بحران روبهرو میشوند و طبیعی است که این بحران، از یک مشکل محلی به یک بحران سراسری تبدیل میشود. حدود 1/ 1 میلیارد کودک در سطح جهان، بهشکل حداقلی و بهصورت همزمان سه خطر اقلیمی را تجربه میکنند. یونیسف باور دارد که تغییرات اقلیمی برای بسیاری از کودکان فقط یک رخداد نیست، بلکه مجموعهای از خطرات پیدرپی است که هر بحران، بحران دیگر را تشدید میکند: «خشکسالی شدید محصولات کشاورزی را از بین میبرد و ناامنی غذایی ایجاد میکند. خشکسالی پوشش گیاهی را تحت تاثیر قرار داده و پس از آن نیز احتمال آتشسوزیهای گسترده را بالا میبرد و این آتشسوزیها آلودگی هوا را افزایش میدهند. همین مناطق ممکن است با سیلابهای ناگهانی روبهرو شوند که موجب تخریب خانهها، مدارس و بیمارستانها میشود و بیماریهای قابلانتقال از طریق آب را افزایش میدهد.» این چرخه به یک دور باطل تبدیل میشود: «تخریب خانهها موجب آوارگی خانوادهها میشود. آوارگی، کودکان را از سرپناه و حمایت محروم میکند. محرومیت کودکان، آنها را در برابر خطرات بعدی آسیبپذیرتر میکند. اختلال در آموزش نیز پیامدهای بلندمدتی برای آینده کودکان ایجاد خواهد کرد.» کشورهایی که کودکان بیشتری دارند، در صدر فهرست آسیبپذیرترین کشورها از بحرانهای اقلیمی علیه کودکان قرار میگیرند. بنگلادش، هند، نیجریه و پاکستان از این نظر جزو کشورهای اول تا چهارم بهشمار میروند. کشورهای کوچکتر و سرزمینهای جزیرهای یا محصور در خشکی نیز از نظر نسبت جمعیت کودکان در معرض خطر، بیشترین آسیبپذیری را تجربه خواهند کرد. در این میان، کشورهای پرجمعیت در مناطق ساحلی آفریقا، ازجمله سرزمینهایی بهشمار میروند که کودکان آنها همزمان، چند بحران اقلیمی را تجربه میکنند. میزان آسیبپذیری کودکان به دو عامل مهم حساسیت جسمی آنها و همچنین قدرتشان برای مقابله با بحران بستگی دارد. دسترسی به خدمات اجتماعی، توانایی کودکان در رویارویی با بحرانهای اقلیمی را تا حد زیادی افزایش میدهد. اگر خدمات اجتماعی ضعیفی به کودکان ارائه شود یا خدمات عرضهشده در برابر شوکهای اقلیمی از بین بروند، میزان خطر برای کودکان بیشتر میشود. گزارش خطرات اقلیمی کودکان ۲۰۲۶، شش حوزه مهم خدماتی را بررسی میکند که برای تابآوری کودکان در برابر خطرات اقلیمی بسیار ضروری است. خدمات سلامت، خدمات تغذیه، آب و بهداشت، آموزش و حمایتهای خانوادگی در این فهرست جای میگیرند. یونیسف در این گزارش تاکید میکند که برای کاهش خطرات باید میزان آسیبپذیری کودکان در برابر خطرات اقلیمی و چگونگی ارائه خدمات اجتماعی در هر کشور همزمان بررسی شود تا سیاستگذاران بتوانند برنامههای اثرگذارتری برای حفاظت از کودکان طراحی کنند.
بحرانهای بزرگ؛ انسانهای کوچک
دادههایی که یونیسف در گزارش اخیر خود منتشر کرده نشان میدهد که بحران اقلیمی همه کودکان جهان را در معرض خطرات جدی قرار داده است. سیلابها، خشکسالی، طوفانهای گرمسیری، موجهای گرما، گرمای شدید، آتشسوزیها و طوفانهای گردوغبار، فقط بخشی از خطراتی بهشمار میروند که کودکان را تهدید میکنند. در کنار این خطرات، تغییرات اقلیمی بحرانهای دیگری مانند آلودگی هوا و بیماریهایی را که از طریق حشرات منتقل میشوند هم به وجود میآورند که موجب بروز تهدید برای کودکان جهان شده است. براساس گزارش خطرات اقلیمی کودکان ۲۰۲۶، سیلابها یکی از مهمترین خطرات تهدیدکننده کودکان محسوب میشوند. برآوردهای این گزارش نشان میدهد حدود ۳۳۷ میلیون کودک در معرض سیلابهای رودخانهای و حدود ۳۳ میلیون کودک در معرض سیلابهای ساحلی قرار دارند. سیلابها موجب تخریب زیرساختها، مدارس و مراکز درمانی میشوند و با آلوده کردن منابع آب، خانوادهها را مجبور به جابهجایی میکنند. کودکان در چنین شرایطی بیشتر با خطراتی مانند غرق شدن، آسیبهای جسمی و بیماریهای عفونی مانند وبا یا مالاریا روبهرو میشوند. همچنین تخریب خانهها و قطع خدمات آب و بهداشت، به افزایش شیوع بیماریهایی مانند اسهال در میان کودکان خردسال دامن میزند. تعداد زیادی از کودکانی که در معرض سیلابهای رودخانهای قرار میگیرند، ساکن کشورهایی مانند بنگلادش، عراق، مصر، پاکستان و فیلیپین هستند. خشکسالی از دیگر تهدیدهای بزرگ برای کودکان است. اکنون حدود 8/ 1 میلیارد کودک در مناطقی زندگی میکنند که گستره تهدید خشکسالیهای کشاورزی یا هواشناسی در آنها پدید آمده است. کاهش بارندگی، تولید غذا را با اختلال جدی روبهرو میکند و کمبود مواد غذایی و سوءتغذیه را به همراه میآورد. در بسیاری از مناطق، خشک شدن منابع آب موجب میشود زنان و کودکان برای دسترسی به آب، مجبور به طی کردن مسافتهای طولانی شوند. این چالش، بهویژه برای دختران مشکلات بسیار زیادی به بار میآورد و گاهی به ترک تحصیل آنها میانجامد. خشکسالیهای طولانی همچنین فقر را تشدید خواهند کرد و در برخی موارد خانوادهها را به سمت کار کودک یا ازدواج زودهنگام هدایت میکنند. 662 میلیون کودک در سطح جهان هم در معرض تهدید طوفانهای گرمسیری قرار دارند. این طوفانها با بادهای شدید، بارشهای سنگین و بالا آمدن سطح آب دریا همراه میشوند و خسارتهای بسیار زیادی به جوامع وارد میکنند. شواهد نشان میدهد افزایش دمای آب دریاها، این طوفانها را شدت میبخشد. کودکان بهدلیل حجم بدنی کوچکتر و توان جسمی کمتر در برابر بادهای شدید یا سیلابها آسیبپذیرتر هستند. تخریب زیرساختها و آلودگی منابع آب پس از طوفان نیز شیوع بیماریها و اختلال در دسترسی به خدمات درمانی و آموزشی را بهدنبال دارد. بیش از ۸۰ درصد کودکانی که با این طوفانها تهدید میشوند، در کشورهایی مانند بنگلادش، ماداگاسکار، موزامبیک، فیلیپین و ویتنام زندگی میکنند. گرمای شدید هم به یکی از تهدیدهای بزرگ برای کودکان تبدیل شده است. حدود 5/ 1 میلیارد کودک در جهان تحت تاثیر موجهای گرمای شدیدتر و طولانی قرار دارند و درعینحال 2/ 1 میلیارد کودک با گرمای بیش از ۳۵ درجه سانتیگراد که در رده گرمای بسیار شدید قرار میگیرد، روبهرو هستند. بدن کودکان نسبت به بزرگسالان سریعتر گرم میشود و توانایی کمتری برای تنظیم دمای بدن دارد، بنابراین خطر گرمازدگی و کمآبی در آنها بیشتر است. آتشسوزیهای گسترده هم یک تهدید جدی دیگر برای کودکان هستند. حدود ۲۰۵ میلیون کودک در مناطقی زندگی میکنند که با افزایش فراوانی یا شدت آتشسوزیها مواجهاند. دود ناشی از آتشسوزیها برای سیستم تنفسی کودکان بسیار خطرناک است و خطر بیماریهای ریوی را بالا میبرد. کشورهایی مانند برزیل، جمهوری دموکراتیک کنگو، غنا و اندونزی ازجمله مناطقی هستند که شمار زیادی از کودکان آنها با خطر آتشسوزی روبهرو شدهاند. در کنار همه این موارد، ۱۲۳ میلیون کودک در مناطق درگیر طوفانهای شن و گردوغبار زندگی میکنند. این پدیده بیشتر در مناطق خشک و نیمهخشک، مانند صحرای آفریقا یا خاورمیانه رخ میدهد. طوفانهای گردوغبار، مشکلات تنفسی، بیماریهای قلبی و اختلالهای جدی در فعالیتهای روزمره و آموزشی کودکان ایجاد میکنند.
بحران پس از بحران
بحرانهای اقلیمی، ضعف سیستمهای اجتماعی و خدماتی در تامین نیازهای کودکان را بیشتر از هر زمان دیگری آشکار میکنند. زمانی که خدماتی مانند بهداشت، تغذیه، آموزش، آب و حمایت اجتماعی ضعیف ارائه شوند و وضعیت پایدار نداشته باشند، خطرات اقلیمی به فاجعهای بزرگ برای کودکان تبدیل خواهند شد. کودکان بهدلیل وابستگی به خانواده، توانایی تصمیمگیری یا مقابله با بحرانها را ندارند، به همین دلیل، کیفیت خدمات اجتماعی نقش سرنوشتسازی در میزان آسیبپذیری آنها دارد. تحلیلهایی که در گزارش یونیسف انجام شده، نشان میدهد کشورهایی که با فقر، نابرابری و درگیریهای سیاسی روبهرو شدهاند و در کنار آن، دسترسی محدودی به خدمات پایه دارند، بیشترین آسیب را برای کودکان رقم میزنند. کشورهایی مانند آفریقای مرکزی، چاد، نیجر، سومالی و سودان جنوبی در صدر این کشورهای آسیبپذیر قرار دارند. یکی از مهمترین حوزههای آسیبپذیر، نظام سلامت است. در سال ۲۰۲۴، حدود ۲۰ میلیون کودک از واکسنهای حیاتی محروم ماندند و از این میان 3/ 14 میلیون کودک حتی یک دوز واکسن سهگانه دیفتری، کزاز و سیاهسرفه را هم دریافت نکردند. تغییرات اقلیمی با تخریب مراکز درمانی، قطع برق، اختلال در زنجیره تامین دارو و افزایش بیماریها، فشار زیادی بر سیستمهای درمانی وارد میکند. سازمان جهانی بهداشت پیشبینی کرده تا دهه ۲۰۳۰، سالانه ۲۵۰ هزار مرگ غیرقابلپیشبینی کودکان بهدلیل بحرانهایی مانند سوءتغذیه، مالاریا، اسهال و گرمای شدید رخ دهد. بخش تغذیه هم بهشدت تحت تاثیر بحران اقلیمی قرار دارد. در حال حاضر، حدود ۴۴۰ میلیون کودک زیر پنج سال با فقر غذایی روبهرو هستند و یکچهارم کودکان جهان رژیم غذایی بسیار محدود دارند. هماکنون حدود ۱۵۰ میلیون کودک از سوءتغذیه مزمن رنج میبرند. پیشبینی میشود اگر روند فعلی ادامه یابد، تا سال ۲۰۵۰ تغییرات اقلیمی باعث شود ۴۰ میلیون کودک دیگر نیز دچار کاهش قد ناشی از سوءتغذیه شوند و ۲۸ میلیون کودک دیگر با لاغری شدید دستوپنجه نرم کنند. نزدیک به ۷۰ درصد کودکان مبتلا به فقر غذایی، در جنوب آسیا و آفریقای جنوب صحرا زندگی میکنند. در حوزه آب، بهداشت و فاضلاب هم وضعیت نگرانکننده است. در سال ۲۰۲۴، حدود ۶۳۴ میلیون کودک به آب آشامیدنی سالم دسترسی نداشتند و یک میلیارد کودک از خدمات مناسب فاضلاب محروم بودند. در کنار آنها، ۴۸۹ میلیون کودک هم به امکانات پایه بهداشتی دسترسی نداشتند. پیشبینی میشود تا سال ۲۰۴۰، حدود ۶۰۰ میلیون کودک در مناطقی با تنش شدید آبی زندگی کنند. آموزش نیز بهشدت از بحران اقلیمی تاثیر میپذیرد. فقط در سال ۲۰۲۴، حداقل ۲۴۲ میلیون دانشآموز در ۸۵ کشور به دلیل بلایای اقلیمی با اختلال در تحصیل روبهرو شدند. تعطیلی مدارس، تخریب ساختمانهای آموزشی یا استفاده از مدارس بهعنوان پناهگاه اضطراری باعث کاهش یادگیری و افزایش ترک تحصیل میشود. اختلال در آموزش کشورهای کمدرآمد و متوسط، تا ۱۱ تریلیون دلار از درآمد آینده نسل کنونی دانشآموزان کم خواهد کرد. در بخش حمایت از کودکان هم پیامدهای بحران اقلیمی جدی است. بین سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۳ بیش از 1/ 62 میلیون مورد جابهجایی داخلی کودکان بهدلیل بلایای اقلیمی ثبت شده است. یعنی بهطور متوسط، روزانه بیش از ۲۱ هزار کودک آواره شدهاند. چنین شرایطی خطر کار کودک، ازدواج زودهنگام و خشونت علیه کودکان را افزایش میدهد.
سیاستهایی برای آینده
فصل ششم گزارش خطرات اقلیمی کودکان ۲۰۲۶، بر اقدامهای سیاستگذاری برای محافظت از کودکان در برابر پیامدهای تغییرات اقلیمی تمرکز دارد. در سال ۲۰۲۳، کمیته حقوق کودک سازمان ملل با انتشار «تفسیر عمومی شماره ۲۶» تاکید کرد که دولتها وظیفه دارند کودکان را از آسیبهای زیستمحیطی محافظت کنند و در همه تصمیمهای مربوط به محیط زیست و اقلیم هم، منافع کودک باید در اولویت قرار گیرد. توافق پاریس نیز بر همین اصل تاکید میکند و از کشورها میخواهد هنگام سیاستگذاری اقلیمی به حقوق بشر و حقوق کودک توجه کنند. همچنین در سال ۲۰۲۵ دیوان بینالمللی دادگستری اعلام کرد که مسئولیت کشورها برای مقابله با تغییرات اقلیمی فقط به قوانین اقلیمی محدود نمیشود و به حوزههایی مانند حفاظت از تنوع زیستی، بیابانزایی و حقوق دریاها نیز مرتبط است. این گزارش تاکید میکند که دولتها برای تضمین حق کودکان به محیط زیست سالم و پایدار باید اقدامهای فوری انجام دهند. ازجمله این اقدامات میتوان به کاهش انتشار گازهای گلخانهای در همه بخشها، کنار گذاشتن سوختهای فسیلی و گذار عادلانه به انرژیهای تجدیدپذیر اشاره کرد. همچنین سیاستهای سازگاری اقلیمی باید بهشکلی طراحی شوند که خدمات حیاتی برای کودکان در برابر بحرانها مقاومتر شوند. این گزارش همچنین بر مشارکت فعال کودکان و جوانان در تصمیمگیریهای اقلیمی تاکید میکند. آموزش اقلیم، تقویت مهارتهای سبز و ایجاد سازوکارهایی برای دخالت دادن نظرات کودکان در سیاستگذاری ازجمله اقدامهای ضروری معرفی شده است. از نظر اقتصادی هم سرمایهگذاری در سازگاری اقلیمی بسیار سودآور است. براساس برآوردهای یونیسف، هر یک دلار سرمایهگذاری در سازگاری اقلیمی، میتواند در مدت ۱۰ سال، بیش از ۱۰ دلار منفعت اقتصادی ایجاد کند. بنابراین سرمایهگذاری زودهنگام برای مقاومسازی خدمات اجتماعی مرتبط با کودکان، هم از آسیبهای آینده جلوگیری میکند و هم هزینههای بلندمدت را نیز کاهش میدهد.
