چشم‌هایی در آسمان

رویدادهای روزهای اخیر، بی‌خردی تکیه بیش‌ازحد بر یک شهروند خصوصی دمدمی‌مزاج به نام ایلان ماسک برای تامین امنیت ملی را آشکار کرده است. گفته می‌شود که آقای ماسک دستور داده است تا عملکرد سرویس اینترنت ماهواره‌ای او در داخل اوکراین به‌طور جزئی محدود شود. این اقدام دو پیامد زیان‌بار داشته است: نخست، توانایی از پیش محدود اوکراین برای دفاع از شهرها و غیرنظامیانش در برابر پهپادهای سریع و مرگبار روسیه را تضعیف کرد؛ و دوم، امکان مقابله‌به‌مثل اوکراین علیه نیروهای اشغالگر روسیه را دشوارتر کرد. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور، به‌جای مخالفت با این امتیازدهی فاحش به کرملین، در این‌باره سکوت کرد. متحدان آمریکا در اروپا و سایر نقاط جهان، بحق می‌توانند بپرسند که تا چه حد می‌توانند به این ابرقدرت اعتماد کنند. اگر در آینده، آنها برای دفاع از خود در برابر حملات به سامانه‌های ارتباطی مستقر در فضا نیاز پیدا کنند، آیا می‌توانند کاملاً مطمئن باشند که آمریکا این سامانه‌ها را بدون هیچ‌گونه قید و شرطی در اختیارشان قرار خواهد داد؟ متاسفانه مشکل اینجاست که هیچ جایگزین بومی مناسبی وجود ندارد. اروپا در حرف، از تلاش برای دستیابی به «استقلال در فضا» سخن می‌گوید؛ اما تحقق این امر نیازمند زمان و هزینه و همچنین مستلزم آن است که اروپا بر مشکلاتی همچون اتلاف منابع، اختلافات داخلی و موازی‌کاری‌هایی که فعالیت‌های فضایی‌اش را سنگین و کُند کرده‌اند غلبه کند. چگونه می‌توان به این هدف رسید؟ نخست آنکه اروپا باید از توان پرتابی برخوردار باشد که امکان قرار دادن شمار زیادی ماهواره را در مدار فراهم کند. کارنامه اروپا در این زمینه تاکنون ضعیف بوده است. این قاره می‌تواند با استفاده از موشک‌های «آریان» محموله‌های سنگین را به فضا بفرستد، اما این کار را با هزینه‌ای بسیار بیشتر و کارایی به‌مراتب کمتر از شرکت آقای ماسک انجام می‌دهد. برنامه موشکی اروپا نمونه‌ای بارز از کاستی‌های فعالیت‌های فضایی این قاره است. تاخیر در توسعه موشک سنگین‌بر «آریان ۶» (Ariane 6) باعث شد اروپا در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، نزدیک به یک سال دسترسی خود به فضا را از دست بدهد. آژانس فضایی اروپا (ESA) که تامین مالی این برنامه را بر عهده دارد، تا حدی مقصر این وضعیت است، چرا که به‌جای واگذاری قراردادها به نوآورترین یا کارآمدترین پیمانکاران، شرکت‌هایی را در اولویت قرار می‌دهد که متعلق به کشورهای مشارکت‌کننده با بیشترین سهم در تامین بودجه هستند. علاوه بر این، این برنامه از گزند نیروهای بازار نیز مصون مانده و سالانه حدود ۳۰۰ میلیون یورو (۳۳۷ میلیون دلار) یارانه دولتی دریافت می‌کند. ازاین‌رو، جای تعجب نیست که این برنامه در برابر شرکت «اسپیس‌ایکس» به‌کلی مغلوب شده است؛ شرکتی که سال گذشته موشک‌های «فالکون ۹» را ۱۶۵ بار پرتاب کرد و از مشتریان خصوصی خود برای هر پرتاب ۷۰ میلیون دلار دریافت کرد، درحالی‌که «آریان» با وجود دریافت یارانه‌های گفته‌شده، بیش از ۹۰ میلیون دلار هزینه طلب می‌کند. برای حل این مشکل، آژانس فضایی اروپا (ESA) به‌طور آزمایشی از رویکرد همتای آمریکایی خود، ناسا، الگوبرداری می‌کند. ناسا دهه‌ها پیش با تغییر رویه از قراردادهای «هزینه به‌علاوه سود» (cost-plus) برای توسعه موشک‌ها به خرید خدمات پرتاب با قیمت ثابت، به رشد شرکت‌های فضایی تجاری کمک کرد. سیاستی که زمینه‌ساز شکوفایی شرکت «اسپیس‌ایکس» متعلق به ایلان ماسک شد. آژانس فضایی اروپا نیز قراردادهایی را با سه شرکت نوپای فعال در حوزه موشک منعقد کرده است. همچنین ممکن است شاهد ادغام‌هایی ازجمله طرح پیشنهادی برای یکی شدن سه مورد از بزرگ‌ترین شرکت‌های اروپایی سازنده ماهواره باشیم. اما آیا اروپا می‌تواند شرکتی به اندازه کافی بزرگ برای رقابت در سطح جهانی ایجاد کند، بدون آنکه رقابت در داخل اروپا تضعیف شود؟ دومین اولویت اروپا باید ایجاد رقیبی برای «استارلینک» متعلق به آقای ماسک باشد؛ آن هم به‌گونه‌ای که سیاست‌های اتخاذشده به افزایش قیمت‌ها و سرکوب نوآوری نینجامند. شرکت «وان‌وب» متعلق به دولت‌های بریتانیا و فرانسه هم‌اکنون خدماتی مشابه استارلینک ارائه می‌دهد. اتحادیه اروپا نیز در حال پیشبرد پروژه «آی‌ریس ۲» (IRIS2) است؛ طرحی ۱۶ میلیارد‌یورویی برای استقرار ۳۴۸ ماهواره که هدف آن تامین ارتباطات امن برای دولت‌ها و نیروهای مسلح است. بااین‌حال، همین پروژه نیز با مشکلاتی همچون پراکندگی و دوباره‌کاری مواجه است. برای نمونه، آلمان قصد دارد با هزینه‌ای حدود ۱۰ میلیارد یورو، منظومه‌ای متشکل از ۱۰۰ ماهواره ارتباطات نظامی ایجاد کند، درحالی‌که فرانسه و بریتانیا نیز به‌طور جداگانه در حال سرمایه‌گذاری روی برنامه‌های کوچک‌تر خود هستند. عاقلانه‌تر آن است که همه طرف‌ها تقاضای خود برای خدمات ماهواره‌ای را تجمیع کنند. برخی دولت‌ها اصرار خواهند داشت که چنین سامانه‌هایی زیر کنترل ملی‌شان باشد. بااین‌حال، می‌توان با ساخت ماهواره‌هایی براساس استانداردهای مشترک (به‌گونه‌ای که قابلیت همکاری متقابل داشته باشند) به دغدغه‌های آنان پاسخ داد. کشورها یا بلوک‌های سیاسی می‌توانند مالکیت این ماهواره‌ها را در اختیار داشته باشند، اما با اتصال آنها به یکدیگر، همگی سود خواهند برد؛ چرا که داشتن ناوگان‌های بزرگ‌تر به‌معنای تاب‌آوری بیشتر و پوشش گسترده‌تر است. نمونه‌هایی از این دست هم‌اکنون در مدار قرار دارند؛ ازجمله ماهواره‌های راداری کوچک که به وسیله شرکت فنلاندی «آیس‌آی» (Iceye) ساخته شده‌اند. این شرکت به مشتریان خود یک «مدل فدرال» ارائه می‌دهد که در آن، آنها می‌توانند تعیین کنند تا چه حد اطلاعات را به اشتراک بگذارند و در مورد نقاط تمرکز ماهواره‌هایشان با یکدیگر هماهنگی کنند. چنین رویکردی می‌تواند قدرت‌های میانی همسو در خارج از اروپا نظیر کانادا، ژاپن و کره جنوبی را نیز به همکاری ترغیب کند. اروپا نباید در همین‌جا متوقف شود. هرچه اروپا توانمندی‌های فضایی خود را بیشتر توسعه دهد و آنها را با آمریکا به اشتراک بگذارد، با قاطعیت بیشتری می‌تواند نشان دهد که ائتلاف دموکراسی‌ها ارزشمند است. در این صورت، برخلاف غریزه آقای ترامپ، آمریکا با گروگان گرفتن متحدانش، چیزهای زیادی را از دست خواهد داد.