بات داراها و ندارها
ظهور فناوری پیشرفته چین و تشدید نابرابری
تیانشوی، در استان گانسو در غرب چین همانند بسیاری از شهرهای داخل کشور پر از کارخانههای خاکگرفته و متروک است. اما در طول دهه گذشته، این شهر به قطب فناوری پیشرفته تبدیل شد. پارکهای صنعتی جدیدی ظهور کردهاند که به شرکتها انرژی، تامین مالی و معاملات زمین ارزان عرضه میکنند. این شهر یک سالن نمایشگاهی با نام «صنعت تیانشوی ۲۰۵۰» ساخته است تا محصولات پررونقی را که امیدوار است در آینده تولید کند به نمایش بگذارد.
این رویدادها مقامات پکن را در دوردست خوشحال خواهند کرد. آنها قصد دارند کمربند صنعتی چین با فناوری مختص خود را از نو بسازند. همین اواخر، آنها طرح دیگری برای نوسازی شهری منتشر کردند که خواستار تبدیل شهرهای راکد به مکانهای «نوآورانه» است که میتوانند «زندگی با کیفیت بالا» را به ساکنان خود ارائه دهند.
اما با وجود این همه هیاهو، مردم تیانشوی وضعیت چندان بهتری ندارند. کارخانههای جدید نتوانستهاند رکود گستردهتر اقتصاد شهر را جبران کنند: 10 سال پیش، تولید ناخالص داخلی سرانه تیانشوی ۱۶ درصد پکن بود؛ اکنون ۱۴ درصد است. اقتصاد شهر در سال ۲۰۲۵ با نرخی دو درصد کندتر از میانگین ملی رشد کرد. همچنین، به گفته مردم محلی، تاسیسات بسیار خودکار موجب کاهش خلق مشاغل شدهاند. جمعیت زیادی از جوانان در جستوجوی فرصتهای بهتر، شهر را ترک میکنند. جمعیت آن در طول دهه گذشته تقریباً نیممیلیون نفر کاهش یافته و به 9/ 2 میلیون نفر رسیده است. با این نرخ، تا سال ۲۰۵۰ هیچ کارگری باقی نخواهد ماند.
داستان تیانشوی محدودیتهای شرطبندی بزرگ چین روی تولید پیشرفته را نشان میدهد. حزب کمونیست باور دارد که آینده اقتصادی کشور در گرو ساخت فناوریهای برتر جهان است. بنابراین صدها شهر مانند تیانشوی در سراسر کشور بهشدت تلاش میکنند تا این کار را انجام دهند. اما درحالیکه حرکت به سمت فناوری پیشرفته به برخی از شهرهای باهوش، متصل و ثروتمند کمک کرده است تا ثروتمندتر شوند، اکثر شهرهای واقع در مناطق دورافتاده فاقد زنجیرههای تامین یا استعداد لازم برای بهرهگیری از آن هستند. علاوه بر همه اینها، حدود ۶۰ درصد از نیروی کار چین -حدود ۵۰۰ میلیون نفر- حتی تحصیلات دبیرستانی ندارند. بسیاری از آنها در شهرهای کوچکتر و فقیرتر زندگی میکنند.
قرنها تیانشوی بیشتر یک قطب فرهنگی بود تا اقتصادی. افسانهها میگویند که اولین امپراتور چین که یک نیمهخدای مارمانند بود در آنجا متولد شده است. غارهای بودایی از صخرههای نزدیک کنده شدهاند. اما در دهه ۱۹۶۰ تیانشوی صنعتی شد. این شهر به یک چرخدنده مهم در اقتصاد برنامهریزیشده دولتی تبدیل شد و کارخانههای آن تراکتور، بلبرینگ و کبریت تولید میکردند.
خوابگاهها، مدارس و بیمارستانها برای تامین نیازهای نیروی کار روبه رشد ساخته شدند. خانم دونگ یکی از کارگران بود که اکنون در دهه ۸۰ زندگی خود قرار دارد. او از یک شغل بسیار پایدار که به «کاسه برنج آهنی» (کنایه از ثبات درآمد و شغل) شهرت داشت در یک چاپخانه برخوردار بود. در دهه ۴۰ زندگی خود با حقوق بازنشستگی مناسب و تضمین اینکه پسرش بتواند شغل او را به ارث ببرد بازنشسته شد. اما اکثر کارخانههای محلی به اندازه کافی رقابتپذیر نبودند تا بتوانند از گذار پرفرازونشیب چین به یک اقتصاد بازارمحورتر در دهههای ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ جان سالم بهدر برند.
در 10 سال گذشته، نسل جدیدی از کارخانههای پیشرفته ظهور کردهاند که ابزارآلاتی مانند حسگرها و ابزارهای ماشینی تولید میکنند. اما آنها مشاغل زیادی با خود به همراه نیاوردهاند. تصاویری از کارخانههای این شهر در طول دههها در نمایشگاهی در موزه تیانشوی به نمایش گذاشته شدهاند. هر کدام از این عکسها کارگران کمتر و روباتهای بیشتری را نشان میدهند. به گفته مردم محلی، بیشتر موقعیتهای شغلی موجود در کارخانه، حدود سه هزار یوآن (۴۴۰ دلار) در ماه حقوق دارند که نصف مبلغی است که میتوانند در شهر بزرگی مانند شانگهای دریافت کنند. ون جین ۲۷ساله اهل تیانشوی که به استان جیانگسو، منطقهای ثروتمند در شرق چین، نقل مکان کرده است میگوید: «دوست دارم اینجا بمانم و مستقر شوم، اما هیچ شغل خوبی برای جوانان وجود ندارد.» ما شین، یکی دیگر از اهالی ۲۰ساله تیانشوی که امیدوار است از آنجا خارج شود اعتقاد دارد که بهترین روزهای این شهر کاملاً گذشتهاند.
صنایع دارای فناوری پیشرفته مشاغل پردرآمدی مانند تحقیق و توسعه نیز ایجاد میکنند. اما این موقعیتها اغلب در شهرهای بزرگ نزدیک ساحل مانند پکن، شانگهای و شنژن، که دارای بهترین دانشگاهها، درخشانترین فارغالتحصیلان و دسترسی به متراکمترین زنجیرههای تامین هستند متمرکز شدهاند. حقوق بخش فناوری در چنین مکانهایی در سالهای اخیر بهشدت افزایش یافته و برخی از آنها به بیش از یک میلیون یوآن در سال رسیده است. اما دن وانگ از شرکت مشاورهای گروه اوراسیا توضیح میدهد که تعداد کمی از بخشهای داخلی چین شانس جذب چنین مشاغل درخشانی را دارند. «اکثر قریببهاتفاق شهرهای چین به آنچه دارند چسبیدهاند.»
تیانشوی نهفقط قادر به بهرهمندی از الگوی اقتصادی جدید چین نیست، بلکه با مشکلات مدل قدیمی دستوپنجه نرم میکند. رشد چین در سالهای اخیر کند شده و دلیل آن تا حد زیادی به بحران طولانیمدت املاک مربوط میشود که کشور را درگیر کرده است. قیمت خانهها در شهرهای کوچکتر مانند تیانشوی سریعترین کاهش را تجربه کرد. آپارتمانهای بتنی ناتمام، حومه شهر را پر کردهاند. سال گذشته سرمایهگذاری در املاک در آنجا بیش از 40 درصد کاهش یافت. این بهنوبه خود باعث کاهش مصرف شد، زیرا مردم احساس فقیرتر شدن میکنند. مجموع خردهفروشی در تیانشوی در سال 2025 کمی بیش از پنج درصد کاهش یافته است. گشتوگذارهای غمانگیز در مراکز خرید آن ما را به مغازههای بسته و رستورانهای خالی میرساند.
این خطر وجود دارد که این روندها (که در شهرهای کوچکتر چین چند برابر میشوند) شکاف میان داراها و ندارهای کشور را بیشتر کنند. طبق دادههای گردآوریشده از سوی لی شی، استاد دانشگاه ژجیانگ در شهر شرقی هانگژو، بهنظر میرسد که رکود اقتصادی بیشترین آسیب را به فقرا وارد کرده است. او در مقالهای که در ماه آوریل منتشر شد به نظرسنجیهایی اشاره کرد که نشان میدهد دهک پایین کارگران چین از نظر درآمد از سال ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۳ شاهد فقط دو درصد افزایش دستمزد سالانه بودهاند، درحالیکه میانگین نرخ رشد سالانه حدود پنج درصد بود.
دولت چین میداند که کارخانههای پیشرفته نوشداروی اقتصادی نیستند. شینهوا، خبرگزاری رسمی دولتی، اوایل امسال خاطرنشان کرد که سرمایهگذاری در ماشینآلات و سایر داراییهای فیزیکی «رونق اقتصادی چین را تقویت کرده، اما بازده آن بهتدریج کاهش یافته است». آخرین برنامه پنجساله چین که در ماه مارس منتشر شد و دوره زمانی تا سال ۲۰۳۰ را پوشش میدهد خواستار «سرمایهگذاری در افراد» و همچنین کارخانهها برای ایجاد برابری بیشتر در اقتصاد شده است. در عمل، این بهمعنای هزینههای بسیار بیشتر دولت برای آموزش، بهویژه برای کودکان خانوادههای فقیر، و دادن مهارتها و دانش به آنها برای بهدست آوردن مشاغل پردرآمدتر است.
اما همانطور که مردم تیانشوی گواهی میدهند گفتن این حرف از انجام آن آسانتر خواهد بود (دوصد گفته چون نیم کردار نیست). بودجه این شهر از بودجه شهرهای ثروتمند بسیار کمتر است. برای مثال، کمتر از یکسوم مبلغی که پکن برای هر دانشآموز در مدرسه هزینه میکند در این شهر برای دانشآموزان خرج میشود. رکود اقتصادی این تهدید را پیش میکشد که این شرایط به یک چرخه زوال تبدیل شوند. سال گذشته درآمدهای مالی این شهر تقریباً یکدهم کاهش یافت. تعداد کمی از دانشجویان تیانشوی به بهترین دانشگاههای کشور راه پیدا میکنند. شی تینگ تینگ، مادر یک دختر ۱۲ساله میگوید: «رقابت برای بچههای اینجا خیلی سخت است. آنها درنهایت راه فراری پیدا نمیکنند.»
دیدگاه تان را بنویسید