تراشهها در بیابان
عربستان سعودی و مراکز دادههای ارزان
ترجمه: جواد طهماسبی
در فاصله دوساعتی از جنوب در کرانه دریای سرخ عربستان سعودی، مزرعه خورشیدی الشعبیه ۵۰ کیلومترمربع از بیابان را پوشانده است. اولین مرحله این پروژه در سال ۲۰۲۴ آغاز شد و ۶۰۰ مگاوات برق را صرفاً با هزینه 9 /3 هلاله سعودی (اندکی بیشتر از یک سنت) در هر کیلووات ساعت تولید میکند. این هزینه حدود یکبیستم هزینه تولید برق در نیروگاه هستهای هینکلی (Hinkley) بریتانیاست. عربستان سعودی قصد دارد با استفاده از این برق ارزان انرژی مراکز دادههای بسیار بزرگ برای هوش مصنوعی را تامین کند. هزینه مراجعه به هوش مصنوعی یعنی فرآیند پرسیدن و دریافت پاسخ از یک سامانه هوش مصنوعی از دو قلم تشکیل میشود: هزینه ثابت سختافزار کامپیوتر و هزینه جاری برقی که آن را به کار میاندازد. کاهش هزینههای سختافزاری از نظر اقتصادی اشتباه است چون تازهترین و گرانترین تراشهها بالاترین کارایی را در راهاندازی الگوریتمها دارند. بنابراین کاهش هزینه سامانههای هوش مصنوعی تنها از طریق استفاده از برق ارزانتر محقق میشود. عربستان سعودی از این بابت در جایگاه برتری قرار میگیرد.
این راهبرد در ماه می با عنوان اولویت ملی مطرح شد و محمد بنسلمان حاکم واقعی کشور مشهور به MBS از آن پشتیبانی میکند. شرکت جدیدی به نام هیومین تمامی این تلاشها را با هدایت طارق امین رئیس شرکت آرامکو دیجیتال متمرکز کرده است. این شرکت بازوی فناوری شرکت انرژی دولتی عربستان بهشمار میرود. آقای امین میگوید: «ما این مسیر را با دو سرعت پیمودهایم نه با پیادهروی ساده».
ماموریت هیومین در راهبرد چشمانداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی نهفته است. طبق این چشمانداز، کشور باید از وابستگی به استخراج سوختهای فسیلی دور شود. آقای امین میگوید ریسک شماره یک ما این است که چشمانداز کلی را با محدودیتهای موجود عملی کنیم. او ادامه میدهد: «ما گزینه دیگری نداریم و مجبوریم این کار را انجام دهیم. هیچ پلن B وجود ندارد.» آقای امین که متولد اردن است قبلاً چالشهای بزرگی را با موفقیت پشت سر گذاشته است. او در پروژههای زیرساختاری در شرکت مخابرات هندی ریلاینس جیو و مجموعه ژاپنی راکوتن کار کرده است.
به همین سادگی
شرایط کاملاً مطلوب به نظر میرسند. مراکز دادهها برای کار به برق، برای استقرار به زمین و برای تکمیل شدن به تراشه نیاز دارند. اولین مورد نقطه قوت عربستان است. دسترسی به مورد دوم نیز ساده به نظر میرسد چرا که این کشور وسعت زیادی دارد و جمعیت آن پراکنده است. مجوزهای ساختوساز با حمایت دولت بهراحتی صادر میشوند. آقای امین میگوید شرکت هیومین در دو هفته اول بیش از ۲۰۰ سایت بالقوه را با دسترسی به مجموعاً 6 /15 گیگاوات انرژی پیدا کرد. چهار قطعه از این زمینها در نزدیکی نیروگاههای خورشیدی واقع شدهاند.
تراشهها مشکل بیشتری دارند. پروژه مرکز دادههای هوش مصنوعی دولت با یک قرارداد بین آرامکو دیجیتال و گروک (Groq) -شرکت تراشههای هوش مصنوعی- آغاز شد و در ماه فوریه 5 /1 میلیارد دلار از نیمهرساناهای مورد نیاز شرکت تامین شد. این تراشهها بهویژه برای بار کاری مراجعه طراحی شدهاند و برای آزمایشگاه به انعطافپذیری بین مدلهای آموزش و راهاندازی اهمیت میدهند. تراشههای مورد نظر برای کاهش هزینه استفاده از مدلها متناسبسازی شدهاند و وظیفه ارسال توکنها را که واحدی بنیادی در کاربرد هوش مصنوعی بهشمار میرود کمهزینهتر میکنند.
یک توکن فقط بخشی از یک کلمه است. اکثر محصولات تجاریشده هوش مصنوعی به ازای هر توکنی که در سوال میآید هزینهای دریافت میکنند (برای مثال اوپن ای آی GPT5 برای هر یک میلیون توکن 25 /1 دلار حساب میکند). هزینه جداگانهای هم برای هر توکنی که در برونداد تولید میشود محاسبه شود (۱۰ دلار برای هر یک میلیون). پیشنهاد شرکت هیومین برای شرکتهای هوش مصنوعی ساده است: این مدلهای هوش مصنوعی را با برق عربستان به راهاندازید و توکنهای برونداد را با هزینه بسیار کمتر برای مشتریان فراهم کنید. هیومین با بهرهمندی از برق ارزان و تراشههای کافی توانست توکنهای برونداد را با نصف قیمت بازار به فروش برساند.
هیومین در ماه نوامبر پیشرفتهترین تراشهها را بهدست آورد. دیدار محمد بنسلمان از آمریکا به همراه رئیس هیومین -که تصویرشان در بالای وبسایت به نمایش گذاشته شده است- شامل ملاقاتی با دونالد ترامپ میشد. آقای ترامپ مجوز صادرات ۳۵ هزار تراشه فوقپیشرفته ساخت انویدیا را به ارزش حدود یک میلیارد دلار صادر کرد. این میزان حتی برای تکمیل یک عدد از مراکز داده از نوعی که بتواند به شرکتهای هوش مصنوعی مورد نظر هیومین خدمترسانی کند کافی نیست، اما نشانهای از عقبنشینی آمریکا از موضع قبلی خویش است که تلاش میکرد ارزشمندترین سختافزارهای رایانشی را فقط برای نزدیکترین متحدان کشور قابلدسترس کند. اندکی قبل از آن، شرکت سازنده مراکز دادههای ایرترانک (Air Trunk) قراردادی را با ارزش سه میلیارد دلار با هیومین به امضا رساند تا یک مجموعه مراکز داده را در عربستان بسازد. عربستان صرفاً مراکز داده نمیسازد بلکه از آنها استفاده هم میکند. مدل هوش مصنوعی عربی زبان علام از سوی اداره دادهها و هوش مصنوعی عربستان ساخته شده و در اختیار کارمندان دولت قرار گرفته است. علاوه بر این، هیومین با بنگاههایی مانند ادوبی قرارداد بست تا این مدل را در اپلیکیشنهایشان بگنجانند.
مرحله بعد
دکتر درار سیفان از مدیران شرکت مشاورتی PWC میگوید این مشارکتها نشان میدهند که عربستان در مسیر صحیح دستیابی به یک بخش قابلقبول هوش مصنوعی قرار دارد. او انتظار دارد که عربستان در پنج تا هفت سال آینده در زمره پنج مرکز برتر جهانی هوش مصنوعی قرار گیرد.
موفقیتهای اولیه باعث شدند هیومین جاهطلبیهای بیشتری داشته باشد. آقای امین این روزها نهتنها از صادرات توکن یا مدلهای آموزشی بلکه از ساخت اولین سیستمعامل جهانی هوش مصنوعی برای شرکتها صحبت میکند. این سیستم رقیبی جدی برای مایکروسافت ویندوز خواهد بود که در آن عوامل هوش مصنوعی جای ادارات منابع انسانی، مالی و حقوقی را میگیرند و در صفحه ارتباطی آن بهجای انگشت زدن بر روی علامتها با روباتهای گفتوگو صحبت میشود. این چشمانداز جسورانه و بالقوه تحولآفرین است. آقای امین میگوید: «من نمیتوانم از خطوط زمانی بیتوجه عبور کنم و به همین دلیل همیشه هوشیار هستم. من هرگز این وظیفه را دستکم نمیگیرم.»
