حفظ محیط زیست در آفریقا
آیا جهان حاضر است هزینه بپردازد؟
ترجمه: جواد طهماسبی
برای مشاهده بارقههایی از امید به آینده جنگلهای بارانی به روستای اینگاندا در جمهوری دموکراتیک کنگو بروید. این روستا با فاصلهای 9ساعته از نزدیکترین شهر در اعماق حوضه کنگو قرار دارد و زیستگاه بومیان اقوام بانتو و پیگمای است که در خانههای خشتی در امتداد یک جاده خاکی زندگی میکنند. انبوه درختان مانع از رسیدن نور خورشید به زمین میشوند، اما پس از یک پیادهروی کوتاه در جنگل آسمان پدیدار میشود و شما شاهد مزارعی در فضای باز خواهید بود. بزرگترین درختان برجای ماندهاند و نعمتی برای مارها و شامپانزههایی هستند که به آنجا بازگشتهاند. شمار حیوانات روبه افزایش گذاشته است، چون روستاییان دیگر آنها را به خاطر گوشتشان شکار نمیکنند.
این پروژه تحت حمایت مالی صندوق اجتماعی جنگلها (CFF) قرار دارد که به روستاییان پول نقد میدهد و در مقابل از آنها میخواهد متعهد شوند که بخشی از زمینهایشان را دستنخورده بگذارند. منطق پشت این پرداختها آن است که جلوی سوزاندن درختان با هدف ایجاد زمین کشاورزی گرفته شود. امری که در منطقه رایج بود. همچنین از تجاوز شرکتهای چوببری به جنگلها جلوگیری شود. تلاشهای مشابهی در نقاط دیگر قاره آفریقا صورت میگیرد تا جلوی بلایی گرفته شود که بر سر آمازون آمد. از دهه 1970 تاکنون حدود 20 درصد از پوشش درختی آمازون از بین رفته است. طرفداران چنین طرحهایی امیدوارند که بتوانند از تنوع زیستی آفریقا محافظت و به جهان کمک کنند تا اثرات تغییرات اقلیمی را کاهش دهد، بدون آنکه توسعه اقتصادی را فدا کند.
آیا آنها موفق خواهند شد؟ طبیعت آفریقا در کانون توجه اجلاس کاپ 30 برزیل قرار داشت. این قاره میزبان بیش از یکچهارم اکوسیستم دستنخورده کره زمین و گونههایی است که اهمیت اکولوژیک دارند. حوضه کنگو پس از اقیانوسها بزرگترین انبار کربن جهان است. اعضای سازمان ملل با هدف مهار گرمایش جهانی متعهد شدند که تا سال 2030 از 30 درصد خشکیها و دریاهای کره زمین محافظت کنند و تا پایان این دهه روند جنگلزدایی را متوقف و سپس معکوس کنند. هنوز پیشرفتی در این اهداف بهدست نیامده است. محافظت از ثروتهای طبیعی قاره آفریقا میتواند جهان را به تحقق این اهداف نزدیک کند.
الگوهای قدیمی محافظت از طبیعت نتایج مطلوبی نداشتهاند. پارکهای ملی که بیشترشان در عصر استعمار احداث شدند پول گردشگران را به صندوقهای دولتها میریزند، اما نفع آشکاری برای مردم بومی ندارند. سازمان خیریه پارکهای آفریقا که از جانب دولتهای این قاره وظیفه مدیریت پارکها را بر عهده دارد اعتراف کرد که مامورانش از اهالی قبیله باکا در کنگو سوءاستفاده کردهاند. حتی در مناطقی که پارکهای ملی بهخوبی مدیریت میشوند وجودشان کمکی به نگهداشت مناطق نیمهحفاظتشده نمیکند. مناطقی که در آنها حیات وحش، دامها و صاحبانشان در کنار یکدیگر زندگی میکنند و حاوی بسیاری از غنیترین گیاهان و جانوران آفریقا هستند.
صندوق اجتماعی جنگلها نمونهای از یک رویکرد جایگزین است. مجموعهای روبه رشد از پژوهشها نشان میدهند که جمعیتهای بومی به خاطر داشتن انگیزههای مناسب اغلب بهترین نگهبانان سرزمینی هستند که در آن زندگی میکنند. اما لازم است که محافظت از طبیعت آفریقا از نظر مالی هم برای آنها و هم برای دولتشان معنادار باشد. برای مثال، در روستای اینگاندا انتظار میرود که ترکیبی از کمکهای نقدی، امتیازهای ساختوساز و همیاری با گروههای بومی در حفظ مالکیت قانونی زمینها به ساکنان انگیزه دهد تا کشاورزی و دیگر کسبوکارها را در مناطق مورد نظر دولت محدود کنند و جنگلها را دستنخورده باقی گذارند. تلاشهای مشابهی در سرتاسر قاره در حال اجراست. هماهنگسازی انگیزهها اهمیت زیادی دارد. در حال حاضر مردم اینگاندا از کمکهای نقدی صندوق استقبال میکنند، اما اگر فروش بخشهای دوردست جنگل برایشان سودمندتر از پول صندوق باشد نمیتوان جلوی آنها را گرفت. ساکنان یک روستای نزدیک که بخشی از برنامه صندوق نبودند زمینهایشان را به یک بنگاه چوببری چینی فروختند تا جادههای عریضی بسازد و الوار را به پایتخت انتقال دهد. حتی اگر مردم حاضر به فروش زمینهایشان نباشند نمیتوانند از حقوق مالکیت خویش دفاع کنند. دولت کنگو ضعیف و فاسد و متهم به آن است که با چوببران غیرقانونی همکاری میکند.
مشکل مشابهی در آن طرف قاره و در دشتی نزدیک به نایروبی پایتخت کنیا مشاهده میشود. نیکسون پارمیسا یکی از رهبران محلی میگوید که برنامه درازمدت پرداختهای نیکوکاران به مردم بومی با هدف جلوگیری از توسعه زمینها به هیچ عنوان کافی نیست. به گفته او، پولی که پرداخت میشود معادل ارزش زمین نیست. هرجا که مردم زمینها را فروختهاند مراتع بکر جای خود را به زمینهای کشاورزی و قطعات سنگچینشده دادهاند.
بنگاه نوپای کنیایی ارث اکر (Earth Acre) برای حل این مشکل یک سکوی پرداخت طراحی کرد که در آن شرکتکنندگان میتوانند جریانهای چندگانه نقدینگی داشته باشند. این جریانها شامل «اعتبارات تنوع زیستی» یا «داراییهای طبیعت» میشوند و با این هدف طراحی شدهاند که روزی به سرمایهگذاران و شرکتهایی فروخته شوند که میخواهند با پرداخت پول به مالکان زمین در آفریقا اندکی از اثرات منفی خود را بر کره زمین بکاهند و همزمان، مالکان زمین از کاهش ارزش داراییهایشان جلوگیری خواهند کرد. اعتبارات کربنی دومین لایه تامین مالی خواهند بود. ویلیام روتو، رئیسجمهور کنیا آن را محصول صادراتی بزرگ بعدی کشورش مینامد. یکی از بنیانگذاران بنگاه ارث اکر میگوید، هدف آن است که درآمدی که مالکان از محافظت از سرزمینشان بهدست میآورند به حداکثر برسد و به این ترتیب آنها انگیزهای برای فروش نداشته باشند.
یک بیوه 67ساله از قبیله ماسای میگوید که اعتبار تنوع زیستی 18 هزار شیلینگ کنیا به او کمک کرد تا هزینه تحصیل نوههایش را بپردازد. او در مقابل از خانوادهاش انتظار دارد تا درخت بکارند، از علفزارها محافظت کنند و دور زمینهایشان حصار نکشند تا شیرها و دیگر حیوانات وحشی قادر به رفتوآمد باشند. وی همچنین متعهد شد که زغال چوب نسازد و نسوزاند. شرکت ارث اکر برای اطمینان از عمل به چنین وعدههایی از انواع فناوریها استفاده میکند که تنوع زیستی را تا حد «هر برگ درخت و هر ساقه علف» اندازه میگیرند. آنها امیدوارند با این کار ارزش محافظت از طبیعت را بالا ببرند و سرمایهگذاران را ترغیب کنند پولهایشان را به این سمت بفرستند.
