نجات جنگلهای استوایی
درسهایی از برزیل
از بین بردن جنگلهای بارانی کاری بسیار احمقانه است. طبق برآوردی که در سال 2023 انجام شد، هزینه قطع درختان و پاکسازی یک بخش عادی از آمازون برزیل 30 برابر مزایایی است که از پرورش گاو در آنجا حاصل خواهد شد. مشکل آنجاست که این هزینهها -که شامل هزینه وخامت تغییرات اقلیمی هم میشود- بر کل جمعیت جهان تحمیل خواهند شد، درحالیکه منافع حاصل از جنگلزدایی فقط به جیب کسانی میرود که فرمان استفاده از ارهبرقیها را صادر کردهاند. دنیا باید راهحلی پیدا کند و هزینه محافظت از این جنگلها را بپردازد.
شکست تلاشهای جهانی بهخوبی از فضا قابل مشاهده است. سال گذشته حدود 67 هزار کیلومترمربع -تقریباً معادل مساحت ایرلند- از جنگلهای بکر بارانی از بین رفت و حدود دو برابر همین مقدار هم در سال 2023 نابود شد. تعهد رهبران جهان در اجلاس اقلیمی کاپ 2021 برای توقف جنگلزدایی تا سال 2030 هیچ دستاوردی نداشته است: سرعت جهانی جنگلزدایی تقریباً به همان اندازهای است که در آغاز دهه بود.
جنگلزدایی سال قبل در مناطق استوایی به افزایش 1 /3 میلیارد تن گاز گلخانهای به جو انجامید که دو برابر میزانی است که هند با سوزاندن سوختهای فسیلی ایجاد میکند. علاوه بر این، جنگلزدایی یک چرخه شرورانه بازخوردی پدید میآورد. تصاعدها دمای هوا را بالا میبرند. این امر پوشش گیاهی را خشک میکند که بهنوبه خود به آتشسوزیهای بزرگ میانجامد و در نتیجه تصاعد گازهای گلخانهای باز هم بیشتر میشود. آسیبها هم محلی و هم جهانی هستند. جنگلهای بارانی سامانههای آبوهوای خود را پدید میآورند. به این صورت که تبخیر در آنجا به تشکیل «رودخانههای پرنده» منجر میشود که زمینهای کشاورزی را در هزاران کیلومتر دورتر آبیاری میکنند. طرفداران حفاظت از جنگلها نگران آناند که آمازون به نقطهای برسد که سامانه چرخه آب آن از بین برود و در نتیجه فرآیند نابودی جنگلها سرعت گیرد.
اما هنوز جای امیدواری هست. برزیل سال گذشته به خاطر آتشسوزیهای بزرگ بیش از هر کشور دیگری جنگلهایش را از دست داد، اما ثابت کرد که سیاست خوب میتواند تفاوت بیافریند. در سالهای ریاستجمهوری ژائیر بولسونارو در سالهای 2019 تا 2023 کار زیادی برای توقف ارهبرقیها انجام نشد. در مقابل، لولا دا سیلوا، جانشین او، به همراه مارینا سیلوا، وزیر محیط زیست ترکیبی از چماق و هویج را به کار بردند. نیروهای مسلح فدرال چوببران غیرقانونی را دستگیر و معادن بدون مجوز را تخریب میکنند. املاکی که جنگلزدایی غیرقانونی در آنها اتفاق افتاده باشد از اعتبارات یارانهای محروم میشوند. نرخ جنگلزدایی در دور اول ریاستجمهوری لولا (2011-2003) تا 80 درصد کاهش یافت و این کاهش پس از به قدرت رسیدن دوباره او در سال 2023 از سر گرفته شد.
تصویر سیاسی برزیل هنوز مثبت است. آقای بولسونارو مکتب طرفداری از محیط زیست را مانعی بر سر راه توسعه میدانست. در مقابل، دولت لولا میداند که نابودی جنگلهای بارانی کشاورزی برزیل را فلج خواهد کرد. دولت سخت در تلاش است تا از بومیان حمایت کند، چون آنها معمولاً بهترین نگاهبانان جنگلها هستند. همزمان قصد دارد حقوق مالکیت در آمازون را که ترکیبی از اسناد همپوشان و ادعاهای فراوان است سروسامان دهد. خوشبختانه با پیشرفت فناوری تصویربرداری دیجیتال هرگونه دخلوتصرف ظرف چند روز شناسایی میشوند و مقامات میتوانند بهسرعت وارد عمل شوند.
تمام این درسها را باید در کشورهای دیگر به کار گرفت، چراکه حفظ جنگلهای بارانی یک کالای عمومی جهانی است و جهان باید هزینه آن را بپردازد. جدال برای نجات ریههای جهان به خلاقیت، دیپلماسی و بینش شفاف نیاز دارد.
