قمار بزرگ نفتی
دونالد ترامپ در ونزوئلا چه خواهد کرد؟
این کشور بزرگترین ذخایر نفتی جهان را دارد. بیرون کشیدن این نفت از دل زمین فرآیندی دشوار و پرپیچوخم خواهد بود. تنها چند ساعت پس از آنکه آمریکا در عملیاتی شبانه در سوم ژانویه نیکلاس مادورو، دیکتاتور ونزوئلا، را دستگیر کرد، رئیسجمهور دونالد ترامپ انگیزه خود را روشن بیان کرد. او گفت: «کسبوکار نفت در ونزوئلا مدتهاست که به بنبست خورده، یک شکست کامل و تمامعیار برای مدت طولانی. ما شرکتهای بسیار بزرگ نفتی ایالاتمتحده را وادار خواهیم کرد میلیاردها دلار سرمایهگذاری کنند، زیرساختهایی را که بهشدت خراب شدهاند تعمیر کنند و دوباره برای کشور پولسازی را آغاز کنند.» این اظهارات طعم شیرین انتقام داشت. 18 سال پیش، در دوران ریاستجمهوری هوگو چاوس، ونزوئلا داراییهای شرکتهای آمریکایی و دیگر شرکتهای غربی را ملی کرد؛ از آن زمان تاکنون، دعاوی حقوقی به ارزش مجموعاً حدود ۶۰ میلیارد دلار علیه دولت ونزوئلا و شرکت ملی نفت این کشور (PDVSA) در دادگاههای آمریکا و نهادهای داوری بینالمللی ثبت شده است. ترامپ در ۱۶ دسامبر خواستار آن شد که ونزوئلا «تمام نفت، زمین و سایر داراییهایی را که پیشتر از ما دزدیدهاند» بازگرداند. اما رئیسجمهور به چیزی فراتر از تلافی فکر میکند. دههها سرمایهگذاری پایین و سوءمدیریت باعث شده تولید نفت ونزوئلا از اواخر دهه ۲۰۰۰ تاکنون حدود دوسوم کاهش یابد و به حدود یک میلیون بشکه در روز برسد. ایده این است که احیای ظرفیتهای بلااستفاده، ونزوئلا را ثروتمند کند و همزمان سود قابلتوجهی نصیب شرکتهای آمریکایی شود. حتی بهتر از آن، ونزوئلا روی حدود ۳۰۰ میلیارد بشکه نفت نشسته است (نزدیک به یکپنجم ذخایر اثباتشده جهان) که این تصور را ایجاد میکند که تولید میتواند برای مدتی حتی بیش از این هم افزایش یابد. نفت خام این کشور دقیقاً همان نوعی است که پالایشگاههای آمریکا بهطور مزمن با کمبود آن مواجهاند، آن هم در زمانی که روابط آمریکا با کانادا (یکی از تامینکنندگان اصلی این نوع نفت) تیره شده است. پس چه چیزی در یورش نفتی ترامپ ناپسند است؟ در واقع، موارد زیادی وجود دارد. در کوتاهمدت، احتمال کاهش تولید نفت ونزوئلا بیش از افزایش آن است. در ماه دسامبر، آمریکا محاصرهای علیه محمولههای نفتی ونزوئلا که با نفتکشهای تحریمشده حمل میشدند اعلام کرد و سپس یکی از این نفتکشها را توقیف کرد. از آن زمان صادرات سقوط کرده و حجم نفت خام ونزوئلا که بر روی نفتکشهای بلااستفاده در دریا شناور مانده به بالاترین سطح چندساله رسیده است. ونزوئلا همچنین با کمبود نفتا (رقیقکنندهای که برای قابلانتقال کردن نفت فوقسنگین خود به آن نیاز دارد) مواجه است؛ مادهای که دیگر از روسیه تامین نمیشود. اگر این محاصره برداشته نشود -که خود به تحولات سیاسی و نظامی بستگی دارد- نفت ونزوئلا ناچار خواهد بود باز هم کاهش یابد و شاید به کمتر از ۷۰۰ هزار بشکه در روز برسد.
تولید ممکن است طی چند ماه احیا شود، اگر انتقال سیاسی بدون تنش انجام شود و تحریمهای آمریکا علیه ونزوئلا -از جمله محاصره- لغو شود (که فرضی بزرگ است). شرکت دادهکاوی کپلر برآورد میکند که انجام تعمیرات و نگهداریهای پایه میتواند تولید نفت کشور را تا پایان سال ۲۰۲۶ به حدود 2 /1 میلیون بشکه در روز برساند. بااینحال، این رقم هنوز فاصله قابلتوجهی با حداکثر ظرفیت بالقوه ونزوئلا دارد و آن را اندکی پایینتر از لیبی -هجدهمین تولیدکننده بزرگ نفت جهان- قرار میدهد. برای افزایش بیشتر تولید، ونزوئلا باید بر سه مانع اساسی غلبه کند: نیاز شدید به منابع مالی، کمبود نیروی انسانی متخصص و اشباع بازار جهانی نفت.
شرکت مشاورهای ریستاد انرژی برآورد میکند که تنها برای بازگرداندن تولید نفت ونزوئلا به سطح ۱۵ سال پیش، حدود ۱۱۰ میلیارد دلار سرمایهگذاری در بخش اکتشاف و تولید لازم است- رقمی که دو برابر کل سرمایهگذاری شرکتهای بزرگ نفتی آمریکا در سراسر جهان در سال ۲۰۲۴ است. ترامپ ظاهراً بر این باور است که این شرکتها با اشتیاق چکهای بزرگ امضا خواهند کرد. شرکت شورون، که هماکنون در ونزوئلا فعال است و تحت معافیت تحریمی روزانه حدود ۲۰۰ هزار بشکه نفت به آمریکا صادر میکند، احتمالاً فعالیتهای خود را گسترش خواهد داد. اما سایر شرکتها خاطره تلخ گذشته را فراموش نکردهاند. موفقیت برنامههای ترامپ به هیچوجه تضمینشده نیست. او کمی بیش از سه سال دیگر کاخ سفید را ترک خواهد کرد و ممکن است پیش از آن علاقه خود را از دست بدهد. تاکنون شرکتهای بزرگ نفتی آمریکا در برابر فراخوان رئیسجمهور سکوت کردهاند. به گفته ژان-فرانسوا لامبر، مشاور بازار انرژی، معاملهگران بزرگ جهانی کالا نیز «در خط شروع قرار نگرفتهاند». بانکها و شرکتهای بیمه -که برای تامین مالی و بیمه محمولهها ضروری هستند- حتی کندتر بازخواهند گشت.
حتی اگر بتوان تعداد کافی از شرکتهای نفتی را به سرمایهگذاری متقاعد کرد، باز هم تردید جدی وجود دارد که صنعت نفت ونزوئلا بتواند همپای آن حرکت کند. این صنعت در سالهای اخیر دچار فرار مغزهای گسترده شده است. دهها هزار نیروی متخصص -از مهندسان تا زمینشناسان- کشور را ترک کردهاند. شرکت PDVSA اکنون تا حد زیادی زیر اداره نیروهای مسلح است. برای آنکه این شرکت ۷۰ هزارنفری بتواند در قالب مشارکتهای مشترک با شرکتهای غربی فعالیت کند، نیازمند اصلاحات ساختاری عمیق است و ممکن است سالها طول بکشد تا به شریکی قابلاتکا تبدیل شود.
هر مقدار نفت اضافی که ونزوئلا بتواند تولید کند، وارد بازاری خواهد شد که از پیش اشباع شده است. آژانس بینالمللی انرژی پیشبینی میکند که عرضه جهانی نفت خام دستکم تا پایان دهه جاری از تقاضا پیشی بگیرد؛ نتیجه تولید قوی در کشورهایی مانند برزیل، گویان و خود آمریکا، در کنار رشد ضعیف تقاضا. بسیاری از تحلیلگران انتظار دارند این مازاد عرضه قیمت جهانی نفت را در سال جاری و سال آینده به حدود ۵۰ دلار برای هر بشکه -و حتی پایینتر- کاهش دهد؛ سطحی که پایینتر از قیمت سربهسر بسیاری از میدانهای فعلی ونزوئلا با ذخایر مناسب است. پروژههای جدید اغلب حتی رقابتپذیری کمتری دارند.
در خوشبینانهترین سناریوی کپلر، تولید نفت ونزوئلا ممکن است تا سال ۲۰۲۸ به 7 /1 تا 8 /1 میلیون بشکه در روز برسد. چنین افزایشی میتواند جابهجایی قابلتوجهی در جریانهای تجاری ایجاد کند. پالایشگاههای آمریکا احتمالاً بخشی از این بشکههای اضافی را جذب خواهند کرد؛ آنها در اوایل دهه ۲۰۱۰ روزانه حدود ۵۰۰ هزار بشکه نفت بیشتری وارد میکردند. کوبا، که سالها نفت ونزوئلا را با شرایط ترجیحی خریداری میکرد، احتمالاً برای تامین انرژی به مکزیک و روسیه روی خواهد آورد. پالایشگاههای موسوم به «قوری» در چین -که پیشتر بخش عمده نفت ونزوئلا را با تخفیف خریداری میکردند- ممکن است از این تجارت کنار گذاشته شوند؛ و چهبسا شرکتهای دولتی نفت چین نیز حضور محلی خود را کاهش دهند.
تمام این تحولات میتواند از نظر تجاری و ژئوپلیتیک به نفع آمریکا باشد، اما در حدی محدود. اقدامات بنیادینتر -مانند بازگرداندن تولید ونزوئلا به 5 /2 تا ۳ میلیون بشکه در روز، سطحی که در اواخر دهه ۲۰۱۰ داشت و تقریباً برابر با تولید کنونی کویت، هشتمین تولیدکننده بزرگ نفت جهان است- به گفته خورخه لئون از ریستاد انرژی، پروژهای بلندمدت خواهد بود. دستگیری مادورو از سوی ترامپ نمایشی، سریع و چشمگیر بود؛ اما پاداش اقتصادی آن نه سریع خواهد بود و نه چشمگیر.
