شمارش جوجه‌ها در تهران
محاصره آمریکا و اقتصاد ایران
عبدالناصر همتی، رئیس‌کل بانک مرکزی ایران، در پاسخ به پرسشی درباره پیش‌بینی‌هایی مبنی‌بر فروپاشی قریب‌الوقوع اقتصاد ایران به یک ضرب‌المثل فارسی متوسل شد: «جوجه را آخر پاییز می‌شمارند.» شاید چنین باشد، اما وضعیت در اوایل پاییز بسیار تیره و تار به‌نظر می‌رسد. ارزش پول ملی به پایین‌ترین سطح خود در تاریخ رسیده است. نرخ تورم در بالاترین حد خود از زمان جنگ جهانی دوم قرار دارد. همچنین، ماه گذشته برای نخستین‌بار از سال ۱۹۷۹، میزان بارگیری نفت به صفر رسید. ایران با بحران‌های اقتصادی بیگانه نیست، اما به‌نظر می‌رسد این بحران به‌شکلی کم‌سابقه وخیم باشد. به گزارش رسانه‌های دولتی، حتی محسن رضایی اخیراً به همکارانش هشدار داده است که ایران با یکی از دشوارترین دوره‌های تاریخ خود روبه‌رو است. کارزار تحریم‌ها و محاصره آمریکا، براساس اهداف تعیین‌شده خود، در حال نتیجه دادن است. بااین‌حال، هنوز مشخص نیست که آیا این فشارها ایران را به پایان دادن به جنگ خلیج فارس که اکنون وارد هشتمین ماه خود شده است وادار خواهد کرد یا خیر. ریال پی‌درپی رکوردهای جدیدی را در کاهش ارزش به ثبت رسانده است. درحال‌حاضر، هر دلار در بازار با نرخی در حدود 7/ 2 میلیون ریال معامله می‌شود. ارزش ریال در سال جاری به نصف رسیده و در طول دهه گذشته ۹۹ درصد کاهش پیدا کرده است. ماه گذشته، بانک مرکزی دو میلیارد دلار ارز خارجی به بازار تزریق کرد. اقدامی که اگرچه روند نزولی را کند کرد، اما نتوانست آن را معکوس کند. فروپاشی ارزش پول ملی موجب تورم سالانه سرسام‌آوری شده است که در ماه سپتامبر به ۹۰ درصد رسید. قیمت مواد غذایی و هزینه‌های حمل‌ونقل بیش از ۱۱۵ درصد، و قیمت پوشاک ۹۷ درصد افزایش یافته است. قیمت کالاهای اساسی نظیر روغن خوراکی، تخم‌مرغ و برنج نیز همگی بیش از ۲۰۰ درصد رشد داشته‌اند. بازنشستگان نگران کاهش قدرت خرید مستمری‌هایشان هستند که بر اثر تورم از بین رفته است. انجمن پرستاران اعلام کرده که برخی از اعضا ترجیح می‌دهند کار خود را رها کنند تا اینکه با حقوقی کار کنند که ارزش آن اکنون تنها معادل ۱۰۰ دلار در ماه است.
آمریکا پیش از این نیز تحریم‌های سخت‌گیرانه‌ای علیه ایران اعمال کرده بود، اما این تحریم‌ها همواره دارای منافذ و گریزگاه‌هایی بودند. حتی در سال ۲۰۲۰، در اوج کارزار «فشار حداکثری» دونالد ترامپ و همزمان با همه‌گیری کووید ۱۹، ایران همچنان موفق شد روزانه بیش از ۴۴۰ هزار بشکه نفت بفروشد. اما اکنون آمریکا تحریم‌ها را با توسل به زور نظامی اعمال می‌کند: ناوهای جنگی بنادر ایران را محاصره کرده و در ماه گذشته دست‌کم هشت نفتکش ایرانی را از کار انداخته یا غرق کرده‌اند. اگرچه ایران در ماه سپتامبر محموله جدیدی از نفت خام بارگیری نکرد، اما به فروش نفت به چین ادامه داد و این کار را با استفاده از ذخایر موجود در مخازن شناور (که بخش عمده آن در آسیا قرار دارد) انجام داد. بااین‌حال، این ذخایر رو‌به کاهش هستند. شرکت داده‌پردازی کپلر (Kpler) برآورد می‌کند که ایران احتمالاً حدود ۱۰ میلیون بشکه نفت در مخازن خارج از محدوده تحت محاصره دارد؛ رقمی که پیش از جنگ بیش از ۱۲۰ میلیون بشکه بود. این ذخایر احتمالاً ظرف چند هفته به پایان خواهد رسید. اگرچه پرداخت‌ها ممکن است تا ماه دسامبر ادامه یابد، اما جریان صادرات ارزشمندترین کالای صادراتی ایران در آستانه قطع شدن است. همچنین، این کشور تقریباً نمی‌تواند هیچ کالای قابل توجه دیگری صادر کند. چین، که بزرگ‌ترین شریک تجاری ایران محسوب می‌شود معمولاً سالانه بیش از چهار میلیارد دلار از کالاهای غیرنفتی ایران را وارد می‌کند. اما در هشت ماه منتهی به آگوست که آخرین دوره دارای آمار و ارقام موجود است چین تنها به ارزش ۷۴۶ میلیون دلار از ایران کالا خریداری کرده است. رقمی که نسبت به سال گذشته ۶۷ درصد و نسبت به سال ۲۰۲۴، ۷۴ درصد کاهش نشان می‌دهد. میزان خرید طیف گسترده‌ای از کالاها، از پلاستیک گرفته تا پسته، به‌شدت سقوط کرده است (به نمودار مراجعه کنید). ایران در تلاش است تا بخشی از تجارت خود را به مسیرهای دیگر که همگی جایگزین‌هایی نامناسب برای بنادر این کشور در خلیج فارس هستند هدایت کند. کامیون‌ها در مرزهای زمینی در صف‌های طولانی که روزها به طول می‌انجامد گرفتار شده‌اند. دریای خزر راه ارتباطی به روسیه و کشورهای آسیای مرکزی را ممکن می‌کند، اما ظرفیت بنادر و کشتی‌ها در این منطقه محدود است. تلاش برای صادرات نفت به چین از طریق راه‌آهن نیز تنها حجم ناچیزی را جابه‌جا خواهد کرد، چرا که برای برابری با ظرفیت یک کشتی بزرگ، به ۲۸۰۰ واگن تانکر ریلی نیاز است. ماه گذشته، دولت ترامپ تحریم‌هایی را علیه شرکت‌های خارجی اعلام کرد که به هواپیماهای مسافربری ایران سوخت‌رسانی یا خدمات‌دهی می‌کنند. در دو هفته پس از اجرایی شدن این تحریم‌ها در تاریخ ۲۳ سپتامبر، فقط ۱۵۳ مورد ورود و خروج در فرودگاه بین‌المللی تهران ثبت شد. این رقم در مدت مشابه سال گذشته ۹۸۹ مورد بود. تقریباً تمام این پروازها به مقصد چین، روسیه یا ترکیه انجام شدند. ازجمله مواردی که آسیب خواهد دید، تامین دارو است. اندیشکده بنیاد «بورس و بازار» برآورد می‌کند که ۶۰ درصد از واردات اقلام پزشکی ایران از طریق هوایی انجام می‌شود. حتی پیش از اعمال تحریم‌های اخیر، اتحادیه داروسازان ایران اعلام کرده بود که قیمت دارو در سال جاری ۱۵۰ درصد افزایش یافته است. حاکمان ایران به‌دنبال راهی برای خروج از وضعیت فعلی هستند- البته با شرایط موردنظر خودشان. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، ماه گذشته در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل، گفت‌وگوهایی غیرمستقیم با مقامات آمریکایی داشت. او آخرین پیشنهاد ایران برای دستیابی به توافق را ارائه کرد که در اصل به‌معنای بازگشت سریع به یادداشت تفاهم (MOU) کوتاه‌مدتی است که در ماه ژوئن امضا شده بود. براساس این پیشنهاد، اگر آمریکا مجموعه‌ای از شروط را می‌پذیرفت، ایران ظرف یک هفته تنگه هرمز را بازگشایی می‌کرد. اما آقای ترامپ این پیشنهاد را رد کرد. دیپلمات‌ها در مورد نحوه تفسیر این پیشنهاد اختلاف نظر داشتند. برخی -شاید با خوش‌بینی بیش‌ازحد- جدول زمانی فشرده را نشانه‌ای از استیصال دانستند. در یادداشت تفاهم، ۳۰ روز به ایران مهلت داده شده بود تا تنگه هرمز را بازگشایی کند، اما اکنون آقای عراقچی پیشنهاد کرده است که این کار ظرف هفت روز انجام شود. گروهی دیگر بر این باور بودند که ایران صرفاً در حال انجام یک اقدام ظاهری است و پیشنهادی را مطرح کرده که می‌دانسته آقای ترامپ آن را رد خواهد کرد. یکی از فرستادگان کشورهای عربی می‌گوید: «این کار برای آنها پوششی فراهم می‌کند تا اگر تصمیم به تشدید تنش‌ها گرفتند بتوانند بگویند که آمریکا دیپلماسی را رد کرده است.» این یک احتمال است. ایران حملات خود به کشتی‌های تجاری در این تنگه را تشدید کرده به‌طوری‌که در دو هفته گذشته دست‌کم 10 مورد حمله رخ داده است. هر دو طرف در حال آماده‌سازی برای دور دیگری از جنگی تمام‌عیار هستند. این بن‌بست احتمالاً ادامه خواهد یافت. اما تا ماه دسامبر، آقای ترامپ از دغدغه‌های انتخابات میان‌دوره‌ای فارغ خواهد شد و موعد پرداخت‌های نهایی نفت به ایران نیز فرا می‌رسد. شاید آن ضرب‌المثلی که آقای همتی به‌کار برد مصداق پیدا کند: پاییز در ۲۱ دسامبر به پایان می‌رسد.
دیدگاه تان را بنویسید