تغییر بیشتر اوضاع

بیلبوردها در بزرگراه بین فرودگاه تا پایتخت عربستان سعودی صف کشیده‌اند. آنها نوید یک «مرکز شهر مدرن جدید» را برای ریاض می‌دهند که تحت سلطه یک آسمان‌خراش مکعبی شکل قرار می‌گیرد که طبق برنامه حجیم‌ترین ساختمان جهان خواهد بود. با وجود هشدارهایی مبنی بر اینکه این مکعب معروف به موکب زیر وزن خود فرو خواهد ریخت، باز هم توسعه‌دهندگان به کار خود ادامه می‌دهند. این «پروژه عظیم» بخش اصلی چشم‌انداز ۲۰۳۰ یا همان طرح پادشاهی سعودی است که در سال ۲۰۱۶ برای تنوع‌بخشی به اقتصاد نفتی کشور معرفی شد. اما با توجه به قیمت‌های بسیار پایین نفت، عربستان سعودی دیگر نمی‌تواند از عهده چنین ماجراجویی‌هایی برآید. قوانین جاذبه، چه از نظر فیزیکی و چه از نظر مالی، پیروز شدند. ماه گذشته، این پادشاهی کار بر روی «موکب» را متوقف کرد. ساخت‌وساز در «خط» (The Line) نیز تا حد زیادی متوقف شده که یک «شهر خطی» خیالی بیش از ۵۰۰ میلیارددلاری در بیابان است. بازی‌های زمستانی آسیایی ۲۰۲۹ اخیراً به قزاقستان منتقل شده‌اند، زیرا پیست اسکی که در شمال غربی کوهستانی عربستان سعودی در حال ساخت است به‌موقع آماده نخواهد شد. مقامات اکنون وعده تمرکز بیشتر بر چند بخش اقتصاد، به‌ویژه گردشگری، تولید و تدارکات را می‌دهند. این تغییری خوشایند (و بسیار دیرهنگام) برای دوری از طرح‌های علمی-تخیلی است که مقادیر عظیمی از سرمایه را می‌بلعند. ابرپروژه‌ها تنها حوزه‌ای نیستند که چشم‌انداز ۲۰۳۰ (که اکنون از نیمه راه خود گذشته است) را با موانع روبه‌رو کرده‌اند. این طرح قرار است سعودی‌ها را از مشاغل دولتی دور کرده و به بخش خصوصی سوق دهد که اغلب به معنای سوق دادن آنها به سمت مشاغل کم‌درآمدی است که زمانی از سوی مهاجران پر می‌شد. محمد بن‌سلمان ولیعهد و حاکم بالفعل عربستان مشتاق است که ریاض رشد کند. این امر مسکن و خدمات را در پایتخت تحت فشار قرار داده است. او همچنین می‌خواهد مهاجران ماهر را در بخش‌های مالی، فناوری و سایر بخش‌ها جذب کند و شهروندان خود را در رقابت با خارجی‌ها قرار دهد. چنین تناقضاتی به گسست در قرارداد اجتماعی منجر خواهد شد. مردم به‌ویژه نگران مشاغل و دستمزدها هستند. در آغاز چشم‌انداز ۲۰۳۰، یک کارگر سعودی به‌طور متوسط ماهانه ۱۰۰۴۵ ریال (۲۶۷۹ دلار) حقوق می‌گرفت. نه سال بعد، میانگین دستمزد به ۱۱۱۹۷ ریال رسید که افزایشی ۱۱درصدی را نشان می‌دهد. تورم تجمیعی در همان سال‌ها کمی بیش از ۱۷ درصد بود. به عبارت دیگر، حقوق‌ها با قیمت‌ها همگام نبوده‌اند. برخی از خانواده‌ها با اضافه کردن یک حقوق اضافی، این کمبود را جبران کرده‌اند. افزایش اشتغال زنان از جمله اهداف چشم‌انداز ۲۰۳۰ است و زنان سعودی با اشتیاق از آن استقبال کرده‌اند. در سال ۲۰۱۶، تنها ۱۹ درصد از نیروی کار زنان شاغل بودند؛ این رقم تا سال ۲۰۲۵ به بیش از ۳۴ درصد افزایش یافت.

زنان هنوز کمتر از همتایان مرد خود حقوق می‌گیرند و شکاف دستمزدی افزایش یافته است. بخشی به این دلیل که زنان به مشاغل خدماتی روی آورده‌اند (برای مثال، فروش لباس زیر زنانه و عطر در مراکز خرید اکنون منحصر به شهروندان زن است). بااین‌حال، افزایش اشتغال زنان، درآمد خانوارها را افزایش داده است. یک نظرسنجی در سال ۲۰۱۸ نشان داد که یک خانواده متوسط سعودی ماهانه ۱۴۸۲۳ ریال درآمد داشت در حالی که در سال ۲۰۲۵ این رقم به ۱۸۰۵۶ ریال رسید. بااین‌حال، اگر خانواده‌ها درآمد بیشتری داشته باشند مالیات بیشتری نیز پرداخت می‌کنند. شورای همکاری خلیج فارس (GCC) متشکل از شش کشور نفتی، در سال ۲۰۱۵ تصمیم گرفت مالیات بر ارزش افزوده پنج‌درصدی را به‌طور یکسان اعمال کند. عربستان سعودی نیز در سال ۲۰۱۸ این مالیات را وضع و سپس در طول همه‌گیری کووید ۱۹ آن را سه برابر کرد. اقدامی ظاهراً موقتی که برای جبران کاهش درآمد در جاهای دیگر به اجرا درآمد اما هرگز لغو نشد. یارانه‌های برق، سوخت و آب هم کاهش یافته‌اند. انتظار می‌رود مردم نیز مدت‌زمان بیشتری کار کنند. سن بازنشستگی برای کارگران جوان از ۵۸ به ۶۵ سال افزایش یافته است. قیمت‌های بالاتر فشار ویژه‌ای را بر سعودی‌هایی وارد می‌کند که در جست‌وجوی شغل به ریاض نقل مکان کرده‌اند. تا پیش از چشم‌انداز ۲۰۳۰، جده به لطف نقشش به‌عنوان قطب تجاری و نقطه ورود زائران به مکه، پایتخت تجاری پادشاهی سعودی قلمداد می‌شد. استان شرقی در منطقه نفتی عربستان سعودی نیز پرجنب‌وجوش بود. در مقابل، ریاض یک مرکز کم‌تحرک برای استقرار دولت و چند شرکت بزرگ ملی بود. اما دیگر این‌طور نیست: ولیعهد میلیاردها دلار را به پایتخت سرازیر و در همه چیز، از پارک‌ها و دانشگاه‌ها گرفته تا یک منطقه مالی و یک فرودگاه در سطح جهانی، سرمایه‌گذاری می‌کند. ریاض مکان مناسبی برای جوانان سعودی جویای شغل به‌شمار می‌رود. هجوم شهروندان سعودی‌ و مهاجران قیمت خانه‌ها را به اوج رساند. اجاره‌بها در پایتخت از سال ۲۰۲۰ بیش از ۵۰ درصد افزایش یافته است. سال گذشته شاهزاده محمد، دستور توقف پنج‌ساله اجاره‌بها در پایتخت را اعمال کرد که تاییدی بر فشار فزاینده بر بودجه خانوارها تلقی می‌شود. شاید به‌دلیل افزایش شدید هزینه‌های مسکن باشد که بسیاری از خانواده‌های سعودی دیگر اجاره‌نشین نیستند. حدود دوسوم آنها اکنون صاحب خانه هستند (یکی دیگر از اهداف چشم‌انداز ۲۰۳۰ افزایش نرخ مالکیت به ۷۰ درصد است). اما خرید در ریاض نیز ارزان نیست. به گفته شرکت مشاوره‌ای نایت فرانک، قیمت آپارتمان‌ها از سال ۲۰۲۰ دو برابر شده و به بیش از شش هزار ریال در هر مترمربع رسیده است. در همین حال، قیمت‌ها در جده و شرق عربستان تغییر نکرده‌اند. دولت برای دهه‌ها بزرگ‌ترین کارفرمای سعودی‌ها بود. شغل دولتی به‌عنوان یک حق مادرزادی تلقی می‌شد. کارمندان دولت ثروتمند نبودند و حقوق و مزایای آنها همراه با قیمت نفت نوسان داشت. اما آنها زندگی مناسب و آبرومندانه‌ای داشتند. به غیر از دیپلمات‌ها و کارگران شرکت‌های نفتی که در مجتمع‌های دورافتاده زندگی می‌کردند، مهاجران ساکن عربستان عمدتاً کارگران کم‌درآمد از آفریقا و آسیا بودند. امروزه قرارداد اجتماعی کاملاً متفاوت به نظر می‌رسد. جوانان برای مشاغل خدماتی کم‌درآمد در بخش خصوصی به ریاض نقل‌مکان می‌کنند و سپس نظاره‌گر قراردادهای بی‌دردسر مهاجران هستند. عربستان در ژانویه گذشته اولین فروشگاه مشروبات الکلی خود را افتتاح کرد که منحصراً به دیپلمات‌های غیرمسلمان با مجوز وزارت امور خارجه خدمات ارائه می‌داد. سپس در ماه نوامبر، دسترسی به این فروشگاه برای مهاجرانی که اقامت طولانی‌مدت یا حقوق بالای ۵۰ هزار ریال در ماه داشتند گسترش داده شد. این اقدام غیرمنتظره، نشانه خوشایندی از تداوم آزادسازی اجتماعی به‌شمار می‌رفت. اما درعین‌حال شکاف عظیم دستمزد بین خارجی‌ها و افراد محلی را به رخ می‌کشید. بسیاری از افراد محلی کسب چنین درآمد بالایی را حتی در خواب هم نمی‌بینند. جوانان از مشاغل خدماتی ناپایدار و خسته‌کننده که درآمد بسیار کمی دارند ناامید شده‌اند و نمی‌توانند به تشکیل خانواده فکر کنند. پایتخت در حال رونق، اما درعین‌حال غیرقابل‌تحمل و بسیار پرهزینه است. در مقابل شهرهای درجه دو احساس رکود می‌کنند. نابرابری درآمدی به یک مشکل رو‌به رشد برای حاکمان پادشاهی سعودی تبدیل شده است. شاید چنین شکایاتی برای عربستان سعودی جدید باشد، اما مردم سایر کشورهای گروه 20 کاملاً با آن آشنا هستند. این پیامدی عجیب از چشم‌انداز 2030 است: طرحی که در تلاش برای تنوع بخشیدن به اقتصاد عربستان سعودی، انواع معضلاتی را پدید آورد که در همه جای جهان ثروتمند وجود دارند.