رویای صنعتی‌شدن

قانون تاسیس سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران  در ۱۸ تیر ۱۳۴۶ یعنی 59 سال پیش در مجلس شورای ملی تصویب شد و مدتی بعد به صورت رسمی آغاز به کار کرد. ایده اصلی، ساده اما بلندپروازانه بود. دولت باید وارد صنایع مادر و سنگین شود، فناوری و سرمایه را به کشور منتقل کند، بنگاه‌های بزرگ صنعتی را ایجاد کند و پس از آن، این صنایع را به بخش خصوصی انتقال دهد. ایدرو قرار بود موتور صنعتی شدن ایران باشد. نهادی که خلأ سرمایه، دانش فنی و مدیریت صنعتی را جبران کند و اقتصاد ایران را از اتکای صرف به نفت و کشاورزی به سمت تولید صنعتی سوق دهد. به این ترتیب بسیاری از صنایع بزرگ با نقش‌آفرینی مستقیم یا غیرمستقیم این سازمان شکل گرفتند. نزدیک به شش دهه از تاسیس ایدرو می‌گذرد و اقتصاد ایران همچنان با همان پرسش بنیادین مواجه است که دولت در فرآیند صنعتی شدن چه نقشی باید داشته باشد؟ آیا دولت باید خود تولیدکننده و مالک بنگاه‌های صنعتی باشد یا وظیفه اصلی‌اش ایجاد زیرساخت، تامین مالی، انتقال فناوری و حمایت از بخش خصوصی است؟ تجربه کشورهای موفق صنعتی نشان می‌دهد تقریباً همه آنها در مقطعی از توسعه، از نهادهای توسعه‌ای مشابه ایدرو بهره گرفته‌اند، اما احتمالا تفاوت در این بوده که این نهادها تا چه اندازه توانسته‌اند پس از شکل‌گیری صنایع، میدان را به بنگاه‌های رقابتی و بخش خصوصی واگذار کنند. مرور کارنامه ایدرو فرصتی برای پاسخ به یکی از مهم‌ترین پرسش‌های اقتصاد ایران است. اینکه اگر امروز قرار باشد پروژه صنعتی شدن کشور از نو آغاز شود، آیا همچنان به نهادی مانند ایدرو نیاز داریم؟