جهان در عصر کریدورها
نقش کریدورها در توسعه جهانی
نویسنده: مسعود بهرامنژاد
در دنیای بههمپیوسته امروز، کریدورها بهعنوان یکی از مهمترین عناصر تحولات اقتصادی، سیاسی و ژئوپلیتیکی ظاهر شدهاند. این مسیرهای ارتباطی – اعم از زمینی، دریایی یا هوایی – فراتر از سادهترین مفهوم جاده و ریل، به شریانهای حیاتی اقتصاد جهانی تبدیل شدهاند.
کریدورها با تسهیل جریان کالا، انرژی، افراد و اطلاعات، زنجیره ارزش جهانی را متصل میکنند؛ مواد خام از یک منطقه استخراج، در منطقهای دیگر فرآوری و در نقطهای سوم به محصول نهایی تبدیل میشود. این فرآیند با کمترین هزینه و بیشترین کارایی ممکن انجام میگیرد و به کسبوکارها اجازه میدهد از مزیتهای نسبی مناطق مختلف بهره ببرند و در بازارهای جهانی رقابت کنند.
علاوه بر بعد اقتصادی، کریدورها ابزاری قدرتمند برای اعمال نفوذ ژئوپلیتیکی هستند. کشورهایی که بر مسیرهای استراتژیک کنترل دارند، موقعیت خود را در منطقه و جهان تقویت میکنند. از اینرو، توسعه کریدورها همواره با رقابتهای شدید سیاسی و اقتصادی همراه است و کشورها تلاش میکنند مسیرهای تجاری را به نفع خود هدایت کنند. در این میان، دیپلماسی و همکاریهای بینالمللی برای توسعه پایدار این مسیرها نقش کلیدی ایفا میکند.
با این حال، توسعه کریدورها با چالشهای جدی روبهرو است: نیاز به سرمایهگذاریهای کلان در زیرساختها (جاده، ریل، بنادر و فرودگاهها)، هماهنگی مقررات و استانداردهای حملونقل میان کشورها، مسائل امنیتی مانند تروریسم، و موضوعاتی نظیر مالکیت زمین و جابهجایی جمعیت.
در آینده، با پیشرفت فناوریهای حملونقل، هوش مصنوعی و اتوماسیون، کریدورها کارآمدتر و سریعتر خواهند شد. گسترش تجارت الکترونیک نیز تقاضا برای حملونقل سریع و مطمئن را افزایش میدهد و کریدورها را به زیرساختهای محوری این حوزه تبدیل میکند.
جنگ کریدورها: رقابت فزاینده برای کنترل مسیرهای کلیدی
اصطلاح «جنگ کریدورها» به رقابت شدید میان کشورها و بلوکهای منطقهای برای کنترل و بهرهبرداری از مسیرهای تجاری استراتژیک اشاره دارد. این رقابت فراتر از اقتصاد، ابعاد ژئوپلیتیکی و امنیتی نیز دارد و کشورها از ابزارهایی مانند سرمایهگذاری زیرساختی، اتحادهای استراتژیک و اهرمهای سیاسی استفاده میکنند.
ابعاد کلیدی این رقابت عبارتند از:
- رقابت اقتصادی: هدایت مسیرهای تجاری به سمت خود، کسب درآمد از عوارض ترانزیت، ارائه خدمات لجستیکی و افزایش حجم تجارت. این رقابت میتواند به جنگ قیمتها، جذب سرمایه خارجی و ایجاد بازارهای جدید منجر شود.
- رقابت ژئوپلیتیکی: کنترل کریدورها نه تنها منافع اقتصادی، بلکه نفوذ سیاسی را افزایش میدهد. کشورها میتوانند بر دیگران فشار وارد کنند و در مذاکرات بینالمللی قدرت بیشتری داشته باشند؛ بهویژه در کریدورهای انرژی.
- رقابت امنیتی: برخی کشورها برای تضمین امنیت مسیرها، نیروهای نظامی مستقر میکنند یا همکاریهای امنیتی را افزایش میدهند که ممکن است تنشها و بیثباتی منطقهای ایجاد کند.
- جنگ نرم: استفاده از تبلیغات، دیپلماسی عمومی و کمکهای توسعهای برای جلب حمایت افکار عمومی و ایجاد روابط دوستانه با کشورهای مسیر.
دو کریدور برجسته جهانی
تاکنون دهها کریدور پیشنهاد یا اجرا شده، اما دو مورد برجسته عبارتند از:
۱. ابتکار کمربند و جاده چین (BRI): پروژه عظیم زیرساختی که از سال ۲۰۱۳ توسط شی جینپینگ مطرح شد. این ابتکار شبکه گستردهای از مسیرهای تجاری، حملونقل و انرژی در آسیا، اروپا، آفریقا و فراتر را در بر میگیرد. شامل دو بخش اصلی: «کمربند اقتصادی جاده ابریشم» (زمینی از آسیای مرکزی به اروپا) و «جاده ابریشم دریایی قرن ۲۱» (دریایی از اقیانوس هند به مدیترانه).
اهداف چین از BRI:
- گسترش تجارت بینالمللی و دسترسی به بازارهای جدید.
- سرمایهگذاری در زیرساختهای کشورهای در حال توسعه برای رشد اقتصادی و کاهش فقر.
- افزایش نفوذ سیاسی از طریق وابستگی اقتصادی (بهویژه در آسیای مرکزی، آفریقا و اقیانوس هند).
- تقویت روابط دیپلماتیک و ترویج چندجانبهگرایی در مقابل یکجانبهگرایی آمریکا.
آمریکا این ابتکار را تهدیدی برای نفوذ خود میبیند و در پاسخ، در اجلاس گروه هفت ۲۰۲۱ ابتکار «ساخت جهانی بهتر» را معرفی کرد تا جایگزینی برای BRI باشد؛ مشابه طرح مارشال پس از جنگ جهانی دوم برای بازسازی اروپا و جلوگیری از گسترش کمونیسم.
۲. دالان اقتصادی هند-خاورمیانه-اروپا (IMEC): در سپتامبر ۲۰۲۳ در نشست G20 معرفی شد با مشارکت آمریکا، هند، اتحادیه اروپا، عربستان، امارات، رژیم صهیونیستی و دیگران. هدف: اتصال هند، خاورمیانه و اروپا از طریق شبکه ریلی، جادهای، دریایی و مخابراتی.
اهداف فراتر از اقتصادی: تقویت روابط آمریکا با متحدان در اروپا، خاورمیانه و آسیا.
چالش اصلی برای ایران دور زدن مسیرهای ترانزیتی ایران و کاهش اهمیت ژئواکونومیکی آن. است.
کریدورهای انرژی: شاهراههای حیاتی جهان
کریدورهای انرژی (خطوط لوله نفت، گاز، برق و مسیرهای دریایی) برای تأمین انرژی جهانی حیاتیاند و توسعه اقتصادی، صنایع و اشتغال را پشتیبانی میکنند. این کریدورها به ابزار ژئوپلیتیکی تبدیل شدهاند؛ کنترل آنها قدرت سیاسی میآورد و وابستگی کشورها به تأمینکنندگان را افزایش میدهد.
مثال: قطع گاز روسیه به اروپا پس از بحران اوکراین. پیش از جنگ، بیش از ۵۵٪ گاز آلمان از روسیه تأمین میشد. در ۲۰۲۲ قیمت گاز طبیعی در اروپا بیش از ۴۰۰٪ افزایش یافت، تورم در منطقه یورو به بیش از ۱۰٪ رسید و اقتصاد آلمان در ۲۰۲۳ به مرز رکود رسید (کاهش حدود ۴٪ تولید صنعتی در ۲۰۲۲ و انتقال برخی صنایع به کشورهای با انرژی ارزانتر).
مهمترین کریدورهای نفتی
- تنگه هرمز (عبور بخش عمده نفت خاورمیانه).
- تنگه مالاکا (به شرق آسیا، بهویژه چین، ژاپن و کره).
- تنگه بابالمندب (از خلیج عدن به کانال سوئز).
- خط لوله باکو-تفلیس-جیهان BTC(تأمینکننده عمده نفت رژیم صهیونیستی)
کریدورهای گازی مهم
- نورد استریم (به آلمان و اروپا؛ پس از جنگ اوکراین، جریان بسیار کاهش یافته و عملاً غیرفعال است).
- ترانسآدریاتیک ( TAP؛ گاز آذربایجان به ایتالیا، بخشی از کریدور جنوبی برای کاهش وابستگی به روسیه.)
- تلاشهای اروپا برای خط لوله از خلیج فارس به اروپا.
ایران در چهارراه جهانی
ایران نیز به دلیل موقعیت استراتژیک، پلی میان شرق-غرب و شمال-جنوب است و نقش کلیدی در کریدورهای حملونقل و انرژی دارد.
مهمترین پروژه فعلی: کریدور بینالمللی شمال-جنوب (INSTC)؛ اتصال هند، ایران، روسیه و اروپا (جایگزین کارآمد کانال سوئز). ایده از سال ۲۰۰۰ توسط روسیه، هند و ایران مطرح شد و کشورهای دیگری پیوستند.
مزایای آن شامل کاهش زمان حملونقل به حدود ۱۵-۲۰ روز (در مقابل ۳۰-۴۵ روز کانال سوئز) و همچنین کاهش ۳۰ درصدی هزینه میشود. این کریدور در سالهای اخیر پیشرفت چشمگیری داشته و حجم ترانزیت افزایش یافته است.
ایران با موقعیت منحصربهفرد خود، پتانسیل بالایی برای بهرهبرداری از این فرصتها دارد، به شرطی که چالشهای ژئوپلیتیکی و زیرساختی را مدیریت کند و شرایط را برای جذب سرمایهگذار فراهم آورد.
دیدگاه تان را بنویسید