شناسه خبر : 3734 لینک کوتاه
تاریخ انتشار:

واکاوی زوایای رشد اقتصادی در میزگردی با حضور داوود سوری، پویا جبل‌عاملی و رضا بوستانی

تزلزل رشد

رشد اقتصادی بهار امسال در حالی از سوی رئیس‌جمهوری ۴ / ۴ درصد اعلام شده است که این موضوع با واکنش‌های مختلفی از سوی محافل کارشناسی مواجه شده است. برخی این رشد را غیرواقعی و دور از وضعیت اقتصادی ایران می‌دانند و برخی دیگر رشد مبتنی بر درآمدهای نفتی را نامطمئن و ناپایدار عنوان کرده‌اند. به این بهانه در میزگردی با حضور داوود سوری، پویا جبل‌عاملی و رضا بوستانی سه اقتصاددان برجسته کشور به بررسی زوایای پیدا و پنهان رشد اقتصادی پرداختیم. هر سه معتقدند که به‌رغم قابل قبول بودن رشد حدود چهاردرصدی در سه‌ماه اول سال اما این رشد که حجم بیشترش از محل افزایش تولید نفت حاصل شده است فراگیری چندانی ندارد و تا پایان سال دوام نخواهد آورد.

سایه فتحی
ندا گنجی
رشد اقتصادی بهار امسال در حالی از سوی رئیس‌جمهوری 4 /4 درصد اعلام شده است که این موضوع با واکنش‌های مختلفی از سوی محافل کارشناسی مواجه شده است. برخی این رشد را غیرواقعی و دور از وضعیت اقتصادی ایران می‌دانند و برخی دیگر رشد مبتنی بر درآمدهای نفتی را نامطمئن و ناپایدار عنوان کرده‌اند. به این بهانه در میزگردی با حضور داوود سوری، پویا جبل‌عاملی و رضا بوستانی سه اقتصاددان برجسته کشور به بررسی زوایای پیدا و پنهان رشد اقتصادی پرداختیم. هر سه معتقدند که به‌رغم قابل قبول بودن رشد حدود چهاردرصدی در سه‌ماه اول سال اما این رشد که حجم بیشترش از محل افزایش تولید نفت حاصل شده است فراگیری چندانی ندارد و تا پایان سال دوام نخواهد آورد.
آقای رئیس‌جمهور به تازگی اعلام کرده‌اند که رشد اقتصادی در سه‌ماهه اول امسال به 4 /4 درصد رسیده است. اعلام این رقم در بین کارشناسان اقتصادی واکنش‌های مختلفی به همراه داشت. برخی کارشناسان این آمار را قبول ندارند و در عین حال برخی دیگر این رشد را پایدار نمی‌دانند. یعنی ممکن است در فصل دوم سال رشد اقتصادی از میزانی که اعلام شد به شدت کاهش پیدا کند چراکه رشد 4 /4‌درصدی بیشتر مبتنی بر نفت است. ارزیابی شما چیست؟

داوود سوری: من به عنوان یک کارشناس اقتصادی که اطلاعات مورد نیازم را از مراجع رسمی دریافت می‌کنم به رقم 4 /4‌درصدی که برای رشد اقتصادی در سه‌ماهه امسال از سوی رئیس‌جمهور اعلام شده است، شک ندارم. این رقم صحیح است و همان‌طور که پیش‌بینی می‌شد رشد اقتصادی در سال 1395 در حدود چهار درصد محقق می‌شود. با توجه به اینکه پس از برجام افزایش تولید و صادرات نفت قابل توجهی داشته‌ایم و آمارها نشان می‌دهد که روزانه یک میلیون بشکه تولید نفت بیشتر شده است، طبیعی بوده که درآمد بیشتری نسبت به سال گذشته نصیب کشور شود و طبعاً در رشد اقتصادی اثر مثبت بالایی می‌گذارد. در زمینه تولید کشاورزی نیز امسال وضعیت خوبی به نسبت قبل داریم که اثرگذار بر رشد اقتصادی بوده است. در عرصه تولیدات صنعتی نیز به نظر می‌رسد شرایط مناسب‌تر شده است و در مجموع این عوامل باعث شده‌اند رشد اقتصادی در فصل اول امسال به 4 /4 درصد برسد. البته در اینجا وقتی صحبت از رشد اقتصادی می‌کنیم یعنی وضعیت امسال را با سال گذشته می‌سنجیم. به همین جهت رشد بین چهار تا پنج درصد در اقتصاد ایران در فصل اول امسال قابل اعتماد است و عددی دور از وضعیت فعلی اقتصاد ایران نیست. اما اینکه در ادامه سال 1395 این رقم پایدار باقی بماند یا حتی با توجه به پیش‌بینی‌های بانک مرکزی نرخ رشد سالانه پنج‌درصدی محقق شود این بحث دیگری است که جای تامل و بررسی بسیاری دارد. این موضوع عجیبی نیست که در ابتدای سال میزان رشد فصلی در ارقام بالا مثبت اعلام شود اما در پایان آن سال نرخ رشد سالانه کمتر شود. در برخی سال‌ها این اتفاق رخ داده است چون رشد اقتصادی ایران همواره مبتنی بر درآمدهای نفتی بوده و با توجه به سهم بالای نفت در رشد اقتصادی با افت و خیز در تولید و قیمت نفت این رقم با کاهش و افزایش مواجه می‌شود. در حال حاضر آنچه مهم است حفظ این رشد در ادامه سال جاری است و حتی مهم‌تر این است که آیا در سال آینده هم می‌توانیم رشد حدود چهار تا پنج‌درصدی را تکرار کنیم؟ این موضوع بستگی به اقداماتی دارد که دولت در عرصه اقتصاد انجام داده یا در حال انجام است. اگر لیستی از این اقدامات تهیه کنیم و به بررسی آن بپردازیم آن‌وقت مشخص خواهد شد که این رشد می‌تواند بلندمدت باشد یا اینکه صرفاً یک رشد جهشی مقطعی بوده و در انتهای سال به مدار کاهشی بازمی‌گردد.
رضا بوستانی: اصلاحات نهادی، قانونی و ساختاری مورد نیاز است و تا این اصلاحات صورت نگیرد، رشد مورد انتظار حاصل نمی‌شود. اگرنه دو درصد کاهش یا افزایش نرخ سود، می‌تواند برای افزایش نرخ رشد در دوره‌ای کوتاه مثمر ثمر باشد، اما با این ابزار نمی‌توان سطح رفاه ۸۰ میلیون نفر را افزایش داد.


پویا جبل‌عاملی: نرخ رشد 4 /4‌درصدی که در فصل بهار امسال از سوی مرکز آمار اعلام شده است رقمی صحیح و قابل پذیرش است و می‌توان به آن اعتماد کرد. من فکر می‌کنم اگر به بانک مرکزی نیز اجازه داده می‌شد آمار رشد اقتصادی فصل بهار را اعلام کند بیشتر این اطمینان ایجاد می‌شد که تحقق رشد اقتصادی بیش از سه تا چهار درصد قابل قبول است. توجه کنید در حدود 9 /2 درصد این رشد 4 /4‌درصدی از بخش نفت حاصل شده است که نشان می‌دهد با واقعیت‌های اقتصادی‌مان، تورش ندارد و قابل پذیرش است. همان‌طور که آقای دکتر سوری گفتند مساله این نیست که رشد اقتصادی حدود چهار درصد که در فصل بهار امسال محقق شده است قابل اطمینان است بلکه مساله اصلی تداوم و حفظ این رشد در ادامه سال جاری و به ویژه برای سال‌های آتی است. رشد چهار‌درصدی که مقطعی باشد و در کوتاه‌مدت ایجاد شود دردی از اقتصادمان دوا نمی‌کند و در ادامه همان روند رشدهای اقتصادی مبتنی بر درآمدهای نفتی است. این انتقاد به تیم اقتصادی دولت آقای روحانی وارد است که بیشتر به دنبال تحقق اهداف کوتاه‌مدت در سه سال گذشته بوده‌اند تا اینکه تمام توانشان را در جهت عملیاتی کردن برنامه‌های بلندمدت صرف کنند. در واقع برخی مسوولان اقتصادی دولت تنها به این نکته توجه می‌کردند که اولویت را به کدام صنایع بدهند تا بتوانند در کوتاه‌مدت رشد اقتصادی مثبت ایجاد کنند. اگرچه برنامه‌های بلندمدت هم در دولت یازدهم کلید خورده است اما در سطح بالایی شاهدیم که برنامه‌ها و اهداف کوتاه‌مدت مورد توجه قرار گرفته‌اند. متاسفانه این نوع نگاه برای اقتصاد ایران کارآمد نیست و نتیجه‌اش این است که در یک فصل از سال رشد بالای چهار درصد داریم اما در انتهای سال این رشد ممکن است منفی باشد. اگر می‌خواهیم رشد اقتصادی پایدار داشته باشیم باید بیش از 90 درصد سیاست‌های اقتصادی در جهت تقویت عرضه و 10 درصد در راستای تقویت تقاضا باشد. آنچه در عمل مشاهده می‌کنیم سیاست‌های اقتصادی دولت آقای روحانی برای ایجاد رشد اقتصادی کاملاً بالعکس بود و بیشتر تقویت و تحریک تقاضا مورد هدف بوده است. در حالی که رشد اقتصادی یک مقوله بلندمدت است و بستگی به اصلاح ساختارها در طرف عرضه دارد و نمی‌توان با سیاست‌های طرف تقاضا انتظار داشت رشد اقتصادی پایدار داشته باشیم. مگر اتفاق قابل توجهی در زمینه اصلاح ساختاری برای ایجاد رشد اقتصادی در زمان حال در مقایسه با دوره‌های گذشته رخ داده است که توقع داشته باشیم رشد 4 /4‌درصدی محقق‌شده در فصل بهار امسال در بلندمدت حفظ شود؟ البته می‌دانیم دولت با مشکلات نهادی و عمیق بسیاری مواجه است اما متاسفانه تقلای لازم نیز برای اینکه این چالش‌های ساختاری را برطرف کند انجام نداده است. بنابراین معتقدم تا حدی دولت آقای روحانی در تعادل بلندمدت اقتصادی سیاسی به‌رغم اینکه مشاوران اقتصادی بسیار فهیمی دارد و ساز و کارهای اقتصادی را به خوبی می‌شناسند، گرفتار شده است. لذا برای دستیابی به رشد اقتصادی بلندمدت باید این نگاه در بین مسوولان تیم اقتصادی دولت تغییر کند و تمام هم و غم آنها در جهت اصلاح ساختاری معطوف شود. اگر رشد اقتصادی چندان بالایی نداشته باشیم مثلاً در حدود دو درصد محقق شود اما حداقل یک تا دو مشکل ساختاری و نهادی را برطرف کنیم این امر بسیار ارزشمندتر از رشد بیش از چهار درصد است که عمر آن شاید تا آخر سال هم طول نکشد. تا زمانی که دولت نتواند از چرخه معیوب اقتصاد سیاسی رهایی پیدا کند نمی‌توانیم به سمت اقتصادی پایدار و توسعه‌یافته حرکت کنیم.

رضا بوستانی: من هم معتقدم این عدد اعلام‌شده برای رشد اقتصادی سه‌ماهه اول سال صحیح است. به هر حال ما در سه‌ماهه اول سال جاری رشد بالایی در تولید نفت داشته‌ایم که روزانه یک میلیون بشکه بر تولید نفت ما اضافه شده است. بخش اعظم رشد اقتصادی 4 /4 درصد از بخش نفت حاصل شده است که این امر از قبل قابل پیش‌بینی بود. دوستان به نکات خوبی اشاره کردند چرا این عدد رشد اقتصادی که آقای رئیس‌جمهور اعلام کرده‌اند قابل پذیرش است و شکی در آن وجود ندارد. اما همان‌طور که آقای دکتر جبل‌عاملی و آقای دکتر سوری هم تاکید داشتند دغدغه اصلی پایداری رشد اقتصادی محقق شده است. باید توجه کنیم این رشد اقتصادی از بخش نفت حاصل شده است که در مقطعی تولید نفتمان بسیار پایین آمده بود. این اتفاق یک بار رخ می‌دهد و چند سال طول می‌کشد تا بازهم بتوانیم سقف تولید نفت را افزایش دهیم. لذا از این جهت موضوع فراگیری رشد 4 /4‌درصدی در سال 1395 زیر سوال می‌رود. از طرف دیگر رشد اقتصادی حاصل از نفت از نظر زنجیره ارزش افزوده عمر کوتاهی دارد و نمی‌تواند در زمینه توسعه اقتصادی کشور اثرگذار باشد. در نتیجه رشد مبتنی بر تولید و درآمدهای نفتی علاوه بر اینکه استمرار ندارد بلکه مکانیسم‌های توزیعی بازار در این بخش به طور کارآمد عمل نمی‌کنند و این به معنای فراگیر نبودن رشد اقتصادی است و نمی‌توان به حفظ آن در بلندمدت امیدوار بود.
داوود سوری: برای برابر بودن آمارها الزامی وجود ندارد اما اینکه این آمارها باید با یکدیگر نزدیک باشند به رویه‌ای که این محاسبات انجام می‌شود، بستگی دارد. اما انتقادی که می‌توان به بانک مرکزی وارد دانست این است که به نظر می‌رسد، بانک مرکزی سیستم بسته‌ای دارد و روش محاسبات خود را اعلام نمی‌کند.


داوود سوری: اجازه بدهید من در تکمیل صحبت‌های آقای دکتر جبل‌عاملی چند نکته را عرض کنم. به نظر می‌رسد دولت یا به طور کلی حکومت چشم‌انداز روشنی برای آینده اقتصادمان ندارد و به همین خاطر در برنامه‌ریزی سردرگم است و نمی‌داند امروز باید چه اقداماتی را انجام دهد که در آینده در مسیر صحیحی حرکت کند. سیاستگذار در اقتصادمان مانند کشاورزی می‌ماند که چشم به آسمان دوخته است تا شاید باران در زمان مناسب ببارد تا بتواند محصولات بیشتری را درو کند. شاید به همین خاطر باشد که سیاستگذاران نظام اقتصادی کشور بیشتر به دنبال به‌کارگیری سیاست‌ها و ابزارهایی هستند که در کوتاه‌مدت اثر مثبت خود را نشان دهند تا بتوانند اعتماد عمومی را جلب کنند. یا اینکه در انتظار شانس، بخت و اقبال هستند تا شاید سیاستی که در پیش گرفته‌اند به طور ناگهانی اتفاق خوشایندی در اقتصادمان ایجاد کند. بنابراین وقتی چنین تفکری حاکم است تحقق رشد اقتصادی مثبت در یک فصل از سال مایه مباهات دولتمردان اقتصادی می‌شود و با افتخار از چنین دستاوردی سخن می‌گویند. زمانی هم که رشد اقتصادی منفی می‌شود دولتمردان ترجیح می‌دهند سکوت کنند و آماری اعلام نکنند. البته این موضوع تنها خاص دولت یازدهم نیست و به طور کلی درباره تمام دولت‌های ما در ایران صدق می‌کند. بنابراین تا مادامی‌که مساله اقتصاد در اولویت نظام تصمیم‌گیری کلان کشور نباشد و زیر سایه بخش‌های دیگر چون سیاست قرار داشته باشد و همچنین اهداف اقتصادی‌مان برای آینده مشخص نباشد و به دنبال آن باشیم تا با راهکارهای کوتاه‌مدت و تصادفی بخواهیم رشد اقتصادی مثبت به دست آوریم ممکن است همان‌طور که ناگهانی به وجود آمده است سریعاً نیز از بین برود.

آسیب‌شناسی رشد اقتصادی در ایران از دهه 50 به این طرف نشان می‌دهد که همواره رشد اقتصادی مبتنی بر سرمایه‌گذاری بوده و احتمالاً به همین دلیل بوده که این رشد در نوسان گاهی منفی و گاهی مثبت باشد. بر اساس نظریه رابرت سولو هم رشد اقتصادی که مبتنی بر سرمایه‌گذاری باشد و از تکنولوژی و بهره‌وری حاصل نشده است ناپایدار است. بر اساس این نظریه می‌توان کاهش‌ها و افزایش‌های دوره‌ای رشد اقتصادی ایران را تجزیه و تحلیل کرد؟

رضا بوستانی: اگر بخواهیم بسیار سطحی به مدل رشد نگاه کنیم به معنای انباشت سرمایه است. درست است ما در اقتصاد ایران تاکنون هر چقدر رشد به دست آورده‌ایم از طریق انباشت سرمایه حاصل شده است. یعنی به واسطه اینکه ما منابع بالای نفتی داشته‌ایم، این منابع را از طریق پروژ‌ه‌های عمرانی به سرمایه تبدیل کرده‌ایم و از این طریق نیز اقتصادمان رشد کرده است که در نتیجه آن نیز نوسانات بالایی در رشدهای محقق‌شده در هر دوره داشته‌ایم. اما مهم این است که آیا ما می‌توانستیم از منابع نفتی به شکل مناسب‌تری از این شیوه که سال‌ها به کار گرفتیم، بهره بگیریم که در نتیجه با سرمایه‌گذاری کیفیت رشد فراگیری ایجاد می‌کردیم؟ به نظر می‌رسد ما در این زمینه به خوبی عمل نکرده‌ایم که در کوتاه‌مدت رشدهای بالا و پایین داشته‌ایم و هیچ‌گاه رشد بلندمدت را تجربه نکرده‌ایم. از طرف دیگر ما در اقتصادمان منابع باارزش دیگری هم داریم که می‌توانند جایگزین منابع نفتی شوند و رشد بلندمدت حاصل از بهره‌وری را ایجاد کنند. اما متاسفانه این منابع باارزش نادیده گرفته شده‌اند. یکی از این منابع با ارزش نیروی کار جوان است. وقتی به آمار نیروی کار در اقتصادمان نگاه می‌کنیم نشان می‌دهد بخش اعظم این نیروها بیکارند و به ویژه در بخش نیروی کار زنان نرخ مشارکت بسیار پایین است. این امر گویای این است که ما باارزش‌ترین منبع رشد اقتصادی را که از بهره‌وری نیروی کار حاصل می‌شود نادیده گرفته‌ایم و فقط به این فکر کرده‌ایم که با پول نفت کارخانه بخریم تا به شکل مصنوعی و گذرا رشد ایجاد کنیم. امروز مشکل اصلی رشد اقتصادمان در همین جا قرار دارد که زمینه کسب و کار مناسب ایجاد نکرده‌ایم که نیروی کارمان انگیزه لازم برای مشارکت اقتصادی داشته باشد تا در نتیجه رشد اقتصادی محقق شود که حاصل از بهره‌وری نیروی کار باشد که فراگیری آن تضمین شده است.
پویا جبل‌عاملی: نرخ رشد ۴ / ۴‌ رقمی که در فصل بهار امسال از سوی مرکز آمار اعلام شده است رقمی صحیح و قابل پذیرش است و می‌توان به آن اعتماد کرد. من فکر می‌کنم اگر به بانک مرکزی نیز اجازه داده می‌شد آمار رشد اقتصادی فصل بهار را اعلام کند بیشتر این اطمینان ایجاد می‌شد که تحقق رشد اقتصادی بیش از سه تا چهار درصد قابل قبول است. توجه کنید در حدود ۹ / ۲ درصد این رشد ۴ / ۴‌درصدی از بخش نفت حاصل شده است که نشان می‌دهد با واقعیت‌های اقتصادی‌مان، تورش ندارد و قابل پذیرش است.


پویا جبل‌عاملی: در ادامه صحبت‌های جناب دکتر عرض کنم در شرایط فعلی، از نظر من به دلیل اینکه ما سال‌های زیادی در تحریم بوده و از اقتصاد جهانی دور بودیم با جذب سرمایه، می‌توانیم ایجاد رشد کنیم البته باید توجه داشت که پول نفت را نمی‌توان به عنوان سرمایه در نظر گرفت. در واقع پولی را می‌توان به عنوان سرمایه در نظر گرفت که به همراه خود مدیریت و تکنولوژی داشته باشد و پول را تبدیل